Nemuno žiedas: jedyny tor Litwy i dom w środku pętli

W 2009 r. „Kauno diena” opisała jedyną zagrodę, która stoi wewnątrz pętli Nemuno žiedas: od granicy działki do asfaltu było 11 m, od domu 25–30 m, obok przejeżdżały samochody i motocykle z prędkością od 60 do 250 km/h, a mieszkanki pamiętały motocyklistów, którzy kiedyś wpadli im do ogrodu warzywnego. Zagroda była starsza od toru: gospodarstwo powstało w okresie międzywojennym, a jego obora przetrwała w niezmienionym kształcie od 1923 r. Nemuno žiedas, czyli „Pierścień Niemna”, we wsi Gaižėnėliai pod Kačerginė, to jedyny stały tor wyścigowy na Litwie. Historia domu otoczonego asfaltem ciągnie się przez dzieje toru aż do ostatnich lat, tak samo jak długi, spory o bezpieczeństwo i jazdy dla każdego, kto przyjedzie własnym samochodem.

Lokalizacja	wieś Gaižėnėliai przy miasteczku Kačerginė, rejon kowieński, Litwa; Kačerginė leży 16 km na zachód od Kowna, na lewym brzegu Niemna
Typ	stały tor wyścigowy (pętla) dla samochodów i motocykli; w cenniku zarządcy także trasa do driftu i trasa szutrowa
Długość pętli	3,35 km
Ukształtowanie	wzgórze Makuškė, wysokie na 10,5 m, nazywane wizytówką toru
Powierzchnia działki	ponad 70 ha
Pierwsze zawody	początek lat 60. XX w.
Rekord okrążenia	1:06,337, Gediminas Bakšys, Nissan z silnikiem Hondy, runda Time Attack cyklu Ring Challenge, 2 sierpnia 2025 r.
Właściciel i zarządca	państwo litewskie; od 2020 r. tor prowadzi Lietuvos sporto centras, państwowa instytucja budżetowa
Najważniejsze imprezy	w latach 60. etapy mistrzostw ZSRR w wyścigach samochodów i motocykli; dziś rundy bałtyckich mistrzostw wyścigów samochodowych BaTCC, mistrzostwa Litwy organizowane przez Ring Challenge, bałtyckie mistrzostwa motocyklowe Baltic Superbike
Status	czynny

Wyścigi przez miasteczko

Pierwsza trasa nie była zamkniętym torem. Biegła szosą z Kowna do Szaków i przez samo miasteczko Kačerginė, a odcinki dróg publicznych na czas wyścigów zamykano. Według magazynu „Za rulom”, który pisał o niej jako o Niemeńskim Pierścieniu (Неманское кольцо), nazwę trasa dostała później, bo część pętli przechodziła przez dolinę zalewową Niemna. Pierwsze zawody odbyły się tu na początku lat 60., a litewska encyklopedia powszechna nazywa ten obiekt pierwszym na Litwie torem do wyścigów obwodowych.

Szybko przyjechały tu mistrzostwa całego Związku Radzieckiego. Jesienią 1963 r. „Za rulom” relacjonował, że w pierwszym etapie mistrzostw ZSRR w szosowo-obwodowych wyścigach samochodów, rozegranym na Niemeńskim Pierścieniu pod Kownem, o awans do finału w Mińsku walczyło 128 kierowców. Dalej przechodziła dziesiątka najlepszych z każdej klasy, a sędziowie mogli dopuścić jeszcze pięciu. Litwa wystawiła 17 zawodników, Łotwa sześciu. W 1964 r. po raz pierwszy przyjechały tu motocyklowe mistrzostwa ZSRR. Reporter pisma widział wzdłuż trasy tysiące widzów z różnych miast Litwy i gości z Białorusi, Łotwy i Estonii. W tym samym roku samochodowe mistrzostwa kraju, z udziałem około 150 kierowców, zaczęły się etapem w Kownie i skończyły w Leningradzie; mistrzem kraju w formule 3 został moskwianin Władimir Ptuszkin. Według tekstu „Za rulom” z 2013 r. to on ustanowił wtedy rekord dawnej pętli: 2 min 25 s, średnio 135,31 km/h, za kierownicą samochodu Melkus 63. W 1965 r. inżynier L. Szugurow radził na łamach tego samego pisma, by pierwszy etap mistrzostw rozgrywać na trasie kowieńskiej, bo mieści na starcie dużo samochodów, a krótszą i ciaśniejszą pętlę leningradzką zostawić na drugi etap.

Pętla bez szosy

Ściganie po drogach publicznych miało swoją cenę. Wraz z liczbą wyścigów rosły skargi mieszkańców Kačerginė na hałas, więc w 1966 r. postanowiono zbudować specjalną pętlę, która wykorzystywała już tylko fragment szosy do Szaków. Według „Za rulom” wyścigi na dawnym Niemeńskim Pierścieniu przerwano w 1967 r. w związku z ogólną zmianą poglądów na bezpieczeństwo takich zawodów; od połowy lat 70. trwała przebudowa i na początku lat 80. w układzie toru nie było już dróg publicznych.

Kolejny projekt ruszył w 1987 r. Nemuno žiedas miał się stać kompleksem z trzema asfaltowymi pętlami o długości 6,99 km, 3,42 km i 3,27 km, a w ich środku miały powstać tory do autocrossu, motocykli i gokartów, a nawet boisko do motoballu. Tego planu nigdy nie dokończono. Od 1987 r. tor remontowano już tylko fragmentami. Część barier ustawionych w tamtym roku stała jeszcze wtedy, gdy w 2016 r. tor przejęła nowa instytucja.

Dom w środku pętli

Gospodarstwem w Gaižėnėliai władała w okresie międzywojennym Ona Jablonskytė-Landsbergienė, matka polityka i profesora Vytautasa Landsbergisa. Przyjęła do zagrody rodzinę, która według relacji przytaczanych przez portal Delfi doglądała majątku Landsbergisów; po II wojnie światowej ta rodzina została na miejscu i na nią zapisano własność. Dlaczego przy wytyczaniu toru zagroda znalazła się w środku pętli, źródła nie wyjaśniają. Blisko dwadzieścia lat przed 2020 r. o prawo do niej spierali się w sądzie mieszkanka, która odziedziczyła zagrodę po rodzicach, i Vytautas Landsbergis; spór, nazwany „sprawą obórki”, zakończył się wpisaniem mieszkanki do rejestru jako właścicielki. Niesporną ziemię rodziców Landsbergis sprzedał siostrzeńcowi i w 2020 r. ten był właścicielem lasu, który również otacza pętla.

Mieszkańcy domu musieli przecinać tor, żeby dojechać do siebie. Właścicielka zagrody pozwała udziałowców zarządcy toru i zażądała zakazu wyścigów: pisała o hałasie, spalinach i niebezpieczeństwie, powołując się na dwa incydenty, w których jej majątek ucierpiał na 6000 euro, a majątek jej brata na 1700 euro. Sądy obu instancji oddaliły pozew, ostatni raz 17 marca 2020 r., bo skierowano go przeciwko niewłaściwym pozwanym. Arūnas Samochinas, który właśnie odszedł ze stanowiska szefa zarządcy toru, nie zaprzeczał problemowi: „Że to niebezpieczne, to fakt. Kiedy odbywają się zawody, w miejscu, gdzie mieszka [właścicielka zagrody], zawsze dyżuruje ochroniarz. Ale jest tylko w czasie zawodów, a treningi odbywają się na torze w zasadzie codziennie”. W styczniu 2018 r. zarządca toru i właścicielka podpisali protokół intencji wykupu zagrody; według Samochinasa umówiono się na kwotę około 200 tys. euro, ale transakcja nie doszła do skutku.

Rozwiązanie przyszło po zmianie zarządcy. W lipcu 2024 r. Lietuvos sporto centras ogłosiło, że skończyły się długie procesy sądowe o bariery toru, które zaczęły się zaraz po upadłości poprzedniego zarządcy. Komunikat nie wymienia nazwisk, ale mówi o uporządkowaniu terenu przy „byłej mieszkance”: bariery odsunięto jak najdalej od toru i przedłużono o 60 m, a przed nimi urządzono nową strefę wytracania prędkości z oponami, które wcześniej związali członkowie społeczności toru. Dyrektor centrum Linas Tubelis wymieniał w 2026 r. wykup prywatnej działki przy torze wśród czterech największych prac dla bezpieczeństwa: wcześniej, jak mówił, ciągle były kłopoty z mieszkańcami przechodzącymi przez tor w czasie wyścigów.

Długi i upadłość

Do 2016 r. torem zarządzała publiczna instytucja VšĮ „Nemuno žiedas”, której jedynym właścicielem był państwowy Departament Kultury Fizycznej i Sportu (KKSD). W 2003 r. tor obejrzał ekspert komisji torów Międzynarodowej Federacji Samochodowej (FIA) Marcel Martin i przygotował 60-stronicowy raport z zaleceniami; po mniej więcej dwóch latach wrócił i dobrze ocenił zmiany. W 2009 r. ówczesny dyrektor mówił, że przebudowano połowę toru, a nowy odcinek poszerzono z 10 do 12 m. Jego następca w 2013 r. liczył nowy asfalt na około kilometr i mówił, że już pęka. Motocyklista Šarūnas Pladas, który w sezonie 2009 startował też w mistrzostwach Polski, porównywał wtedy z Kačerginė tory w Poznaniu i Brnie: „Gdybyśmy porównali tor w Kačerginė z tamtejszymi, to bezpieczeństwo na Nemuno žiedas jest naprawdę w złym stanie”. Zdarzało się, że samochody, które wypadły z toru, trafiały w sędziów na posterunkach.

Nowe kierownictwo, które przejęło tor w 2011 r., odziedziczyło, jak mówił w 2013 r. dyrektor Samochinas, dług wobec budżetu państwa w wysokości 11 mln litów, związany z możliwymi przestępstwami z czasów poprzednika; sprawą zajmowały się służba do spraw przestępstw finansowych i inspekcja podatkowa. W 2019 r. litewski Sąd Apelacyjny ustalił, że w latach 2004–2011 z majątku zarządcy toru przywłaszczono 3 153 982 euro, i nakazał ściągnięcie ponad 3 mln euro od ówczesnego dyrektora. W 2013 r. prezes Litewskiej Federacji Sportu Samochodowego (LASF) Gintaras Jonas Furmanavičius mówił, że w infrastrukturę bezpieczeństwa inwestuje się za mało, więc federacja nie może wydać torowi długoterminowej licencji i licencjonuje osobno każde zawody.

W 2015 r. instytucja zarządzająca torem ogłosiła upadłość z powodu długów wobec państwa. 29 maja 2016 r. inspektorzy LASF uznali, że główna pętla nie spełnia wymogów bezpieczeństwa, a syndyk odwołał wszystkie imprezy zaplanowane po 1 czerwca, w tym trzy międzynarodowe wyścigi. Od 5 października 2016 r. tor prowadziła nowa instytucja, VšĮ „Nacionalinis žiedas”, której udziałowcami zostały miasto Kowno, rejon kowieński i KKSD. Startowała bez długu wynoszącego 3,7 mln euro. Do końca 2018 r. dostała od LASF krajową licencję toru, a około 1,3 km nowych barier zastąpiło stare, z 1987 r.

Wzgórze, którego nie skopano

Projekt przebudowy przygotowała litewska firma Bendrieji statybų projektai razem z brytyjską pracownią APEX, projektantem torów; w grudniu 2018 r. był już zatwierdzony. Zarządca chciał toru spełniającego wymogi licencji FIA stopnia 3, czyli dopuszczającego mniej znane serie międzynarodowe. APEX odpowiedział, że trzeba by przesunąć zakręt Stadionas w głąb pętli, dalej od barier, i skopać wzgórze Makuškė, wysokie na 10,5 m, najwyższy punkt toru. Po naradzie z udziałowcami, federacjami i organizatorami postanowiono, że wyjątkowość toru jest ważniejsza niż ocena FIA: według stopnia 3 miała zostać przebudowana cała 3,35-kilometrowa pętla z wyjątkiem odcinków Stadionas i Makuškė. Samochinas tłumaczył na konferencji prasowej w marcu 2019 r.:

Nemuno žiedas to tor wyjątkowy nie tylko na Litwie, ale i w Europie. Takich zmian rzeźby terenu, szybkich i ślepych zakrętów gdzie indziej po prostu nie ma.

Kierowca Ramūnas Čapkauskas opowiadał LRT, że gdy ścigał się tu w samochodach formułowych, bardzo szybcy Finowie i Estończycy dopytywali go, jak jechać, bo przez nierówności i rzeźbę terenu trudno tu przejechać okrążenie na granicy możliwości. W 2019 r. przebudowę wyceniano na co najmniej 10 mln euro. Rząd zgodził się, by tor odnowić w formule koncesji. Koncesjonariusza nie znaleziono; jeszcze w 2026 r. koncesja była tylko jedną z możliwych dróg finansowania. W 2020 r. miasto Kowno ogłosiło, że sprzeda swoje udziały i wycofa się z instytucji. 13 lipca 2020 r. VšĮ „Nacionalinis žiedas” z powodu kłopotów finansowych wystąpiła o rozwiązanie umowy użyczenia i działalność na torze przejęło Lietuvos sporto centras, od 1 października 2019 r. powiernik tego państwowego majątku.

Nowy asfalt i spadające rekordy

We wrześniu 2023 r. „Kauno diena” pisała o pomiarach ekspertów litewskiej dyrekcji dróg samochodowych, według których 58 proc. nawierzchni było w złym stanie, a reszta w zadowalającym. Prezes LASF Egidijus Janavičius mówił gazecie, że motocykliści robią sobie krzywdę na każdych zawodach, bo omijają dziury i pęknięcia, przez które przerasta trawa, zamiast jechać właściwym torem jazdy. W 2023 r. ministerstwa oświaty, nauki i sportu oraz komunikacji, samorząd rejonu kowieńskiego i Litewskie Stowarzyszenie Federacji Sportów Technicznych (LTSFA) podpisały memorandum o odnowie toru. 11 października 2023 r. Lietuvos sporto centras zawarło z firmą Kauno tiltai umowę na nowy asfalt na około 10 000 m² toru; kładziono 8 cm podbudowy i 4 cm warstwy wierzchniej.

Motocykliści, którzy wiosną 2024 r. wyjechali na odnowione zakręty podczas treningów, nie kryli zdziwienia i radości. Prace szły etapami: latem 2024 r. bariery, jesienią 2025 r. kolejne odcinki asfaltu i remont jednego z budynków, wiosną 2026 r. nowe krawężniki, dodatkowe bloki pochłaniające energię i skopana część wzniesienia przy wieżyczce nr 13, żeby poszerzyć strefę bezpieczeństwa. W kwietniu 2026 r. przedstawiciele toru mówili w komunikacie zarządcy: „Ten sezon jest dla nas wyjątkowy, bo wreszcie możemy powiedzieć, że najstarszej nawierzchni na torze już nie ma”. Według Tubelisa centrum zainwestowało w tor około 2 mln euro, z czego około 1,7 mln w bezpieczeństwo.

Na starym asfalcie rekord toru wynosił 1:09,943: we wrześniu 2020 r. ustanowił go Arūnas Gečiauskas mitsubishi lancerem evo VIII o mocy 680 KM. Pod koniec lipca 2025 r., podczas rundy BaTCC, Čapkauskas przejechał okrążenie lamborghini huracánem w 1:07,43, a tydzień później, 2 sierpnia, Gediminas Bakšys w zawodach Time Attack cyklu Ring Challenge uzyskał 1:06,337 nissanem z silnikiem Hondy. LRT pisało, że nowa, równa nawierzchnia wreszcie pozwala jeździć samochodom GT z mocną aerodynamiką. Tubelis mówił już w 2024 r., że niektóre zakręty trzeba będzie przerobić, bo tor jest za szybki.

Lipiec 2026

4 lipca 2026 r. na torze rozgrywano rundę BaTCC. Padał deszcz. Na ostatnim okrążeniu wyścigu dywizji GT jeden z samochodów nie przejechał slalomu między pachołkami w strefie zwalniania i wypadł z toru w miejscu dawnego wyjazdu ze starej części trasy, używanym jako wyjazd awaryjny i zamkniętym metalową bramą. Za bramą stali widzowie, choć nie była to oficjalna strefa dla publiczności. Według policji samochód uderzył w bariery, a przewracające się ogrodzenie śmiertelnie raniło 57-letniego mężczyznę; jego 27-letni syn trafił do szpitala. Policja wszczęła postępowanie w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci.

Tubelis powtarzał, że widzów w tym miejscu w ogóle nie powinno być. Prezes LTSFA Karolis Ramoška wskazywał na złącze asfaltu w strefie hamowania, które przy dużej prędkości podrzuca samochód. Janavičius przypominał, że na torze są trzy strefy dla widzów; według LRT za bezpieczeństwo podczas tych wyścigów odpowiadała łotewska firma organizująca mistrzostwa. Dwanaście dni później, 16 lipca, podczas motocyklowego treningu otwartego dla amatorów i zawodowców upadł w najwolniejszym zakręcie toru motocyklista urodzony w 1996 r.; zmarł w wyniku obrażeń.

Latem 2026 r. Nemuno žiedas dostał zapowiedź konkurencji. Jonas Karklys, kierowca i inicjator projektu Lithuanian Motorsport Park w rejonie janowskim, zapowiadał tor długości 3,3 km zgodny z wymogami FIA Grade 3 i pierwszy etap budowy za około 30 mln euro. Tłumaczył też, dlaczego nie zainwestował w Kačerginė: układ toru leży na skraju działki, więc poszerzenie stref bezpieczeństwa wymagałoby wycinki lasu i przesunięcia drogi krajowej. Janavičius mówił to samo od strony federacji: bariery w większości stoją na granicy działki, a państwo nie ma wokół toru dodatkowej ziemi.

Własnym autem po Makuškė

Dla kierowcy z ulicy Nemuno žiedas jest otwarty od lat. W lipcu 2014 r. „Kauno diena” zapowiadała tu Auto Moto Track Day, podczas którego każdy właściciel motocykla albo samochodu mógł kręcić okrążenia; samochody miały tor dla siebie od 17 do 21, a uczestnicy musieli przyjechać w kaskach i sprawnymi autami. W 2018 r. LRT pisało, że każdy, kto przyjedzie własnym samochodem i zapłaci symboliczną opłatę, może przejechać się torem. Kierowca wyścigowy Gediminas Zabotkus radził wtedy, by prędkość zwiększać stopniowo, bo przy dużej prędkości małych błędów nie ma; razem z zespołem toru namawiał, by przyjeżdżać w kasku.

Dziś regularne jazdy dla amatorów organizuje między innymi Slalomo akademija w cyklu #TrackdayLT. Na zamykający sezon open track 10 października 2026 r. trzy godziny jazdy kosztowały od 119 do 169 euro, zależnie od terminu zapisu, a trening dla nowicjuszy, których najpierw prowadzi i uczy instruktor, od 59 do 79 euro. Cena dotyczy samochodu, nie osoby, więc liczba kierowców jednego auta nie jest ograniczona. Organizator przewiduje dwie konfiguracje: A ma jedną strefę hamowania, na prostej startowej, B trzy, w tym przed zakrętami nazywanymi Stadionas i Šakiai. Obowiązują kask do sportów samochodowych lub motocyklowych, niesyntetyczna odzież zakrywająca całe ciało i sprawny technicznie samochód; pomiar czasu jest obowiązkowy ze względów bezpieczeństwa, ale wyniki można na prośbę ukryć. Pasażerów wolno wozić tylko w autach z klatką bezpieczeństwa, a widzowie wchodzą bezpłatnie i oglądają jazdę z trybun przy starcie i wewnątrz pętli, przy zakręcie Ąžuolas.

Zimą amatorzy ścigają się tu w cyklu Nemunring Winter Games. W sprincie jedzie się po całej pętli z pachołkami w strefach zwalniania: przejazd pokazowy i cztery mierzone. Regulamin dopuszcza wyłącznie sprawne auta seryjne i sportowe na oponach zimowych zgodnych z przepisami ruchu drogowego, bez kolców i slicków, oraz najwyżej dwóch uczestników na jeden samochód; sezon 2026/27 zaczyna się 13 grudnia. Tėvas Racing, u którego klienci od 1 kwietnia do 1 listopada pod okiem instruktora sami prowadzą po torze samochody firmy, po wcześniejszym zapisie daje też instruktora do jazdy prywatnym autem. Mistrzostwa Litwy to już inna liga: do klasyfikacji Time Attack w cyklu Ring Challenge potrzebna jest roczna licencja LASF kategorii C. Cały tor można też wynająć od Lietuvos sporto centras, latem za 200 euro za godzinę od poniedziałku do czwartku i 300 euro od piątku do niedzieli; zamówienie trzeba złożyć najpóźniej cztery dni robocze przed terminem.

Najlepiej tę otwartość widać było w dniu, w którym tor obchodził półwiecze. 30 września 2012 r. po oficjalnych przemówieniach zaproszono na pętlę każdego, kto przyjechał własnym samochodem. Pierwszy na metę dojechał pobiedą dyrektor generalny KKSD Klemensas Rimšelis. Mówił, że jeździł tu już wcześniej, zimą, żeby przyzwyczaić się do śliskiej drogi: „To ważne, nawet dla mnie, bo raz zimą zdarzyło mi się wylecieć ze skarpy”.

Kalendarium

• Początek lat 60.: pierwsze zawody na pętli wiodącej szosą z Kowna do Szaków i ulicami Kačerginė.
• 1963: pierwszy etap mistrzostw ZSRR w szosowo-obwodowych wyścigach samochodów na Niemeńskim Pierścieniu, 128 kierowców.
• 1964: pierwszy etap motocyklowych mistrzostw ZSRR w Kownie; rekord dawnej pętli Władimira Ptuszkina, 2 min 25 s.
• 1966: decyzja o budowie specjalnej pętli, która wykorzystuje tylko fragment szosy.
• 1987: projekt kompleksu z trzema pętlami, nigdy nieukończony; montaż barier, z których około 1,3 km wymieniono na nowe do końca 2018 r.
• 2003: inspekcja eksperta FIA Marcela Martina.
• 2015: upadłość VšĮ „Nemuno žiedas”.
• 2016: 29 maja inspekcja LASF i odwołanie zawodów; 5 października tor przejmuje VšĮ „Nacionalinis žiedas”.
• 2019: projekt przebudowy bez skopania wzgórza Makuškė.
• 2020: 13 lipca działalność na torze przejmuje Lietuvos sporto centras; 20 września rekord Arūnasa Gečiauskasa, 1:09,943.
• 2023: memorandum o odnowie toru, od października nowy asfalt na około 10 000 m².
• 2025: 2 sierpnia rekord okrążenia Gediminasa Bakšysa, 1:06,337.
• 2026: w kwietniu zarządca ogłasza koniec najstarszej nawierzchni; 4 lipca śmierć widza podczas rundy BaTCC.