TT Circuit Assen: od piaszczystej drogi pod Borger do Katedry MotoGP

Skarbnik Motorclubu Assen en Omstreken miał w kasie dokładnie dwa i pół centa, kiedy 11 lipca 1925 r. na Grote Brink w Rolde ustawiały się do startu pierwsze motocykle. Trasa liczyła 28,4 km i biegła trójkątem dróg między Rolde, Borger i Schoonloo: po żwirze, po kocich łbach i po piasku, na którym obowiązywał zakaz wyprzedzania. Z tej jednorazowej imprezy na wiejskich drogach Drenthe wyrósł tor, który jako jedyny gościł mistrzostwa świata motocykli co roku od ich powstania w 1949 r. (z jedną przerwą w 2020 r.).

Lokalizacja	De Haar 9, Assen, prowincja Drenthe, Holandia
Typ	stały tor wyścigowy, homologacja FIA stopnia 2 i FIM stopnia A
Długość	4,555 km (pełna konfiguracja GP od 2006 r.); 4,542 km w wariancie motocyklowym od 2010 r.
Rok otwarcia	1955 (tor zbudowany celowo, 7,7 km); pierwsza Dutch TT na drogach publicznych w 1925 r.
Najszybsze okrążenie (kwalifikacje MotoGP)	1:30,540, Francesco Bagnaia, Ducati, 29 czerwca 2024 r.
Najważniejsze imprezy	Dutch TT (MotoGP, co roku od 1949 r.), runda WSBK, wyścigi samochodowe (m.in. DTM, TCR Europe)
Frekwencja	167 000 widzów podczas TT w 2019 r.; blisko 60 000 miejsc siedzących i ok. 80 000 stojących
Status	czynny

Droga, której gmina Borger nie chciała wybrukować

Do 1925 r. wyścigi motocyklowe na drogach publicznych były w Holandii zakazane. Furtkę otworzył artykuł 21 ustawy o pojazdach silnikowych i rowerach z 1924 r., który pozwalał na wydanie zwolnienia, i z tej możliwości skorzystał założony w 1922 r. Motorclub Assen en Omstreken. Trasa powstała przypadkiem: w ramach robót publicznych zbudowano nowy odcinek drogi pod Borger i dopiero on domknął trójkąt między Rolde, Borger a Schoonloo. Według Egberta Braakmana, wieloletniego pracownika biura TT, klub wiedział o otwarciu tej żwirówki i chciał ją mieć w trasie. Nazwę zapożyczono z wyspy Man, gdzie Tourist Trophy jeżdżono od 1907 r.; jak mówi Braakman, „chodziło o mototurystów i o sprawdzenie wytrzymałości i niezawodności maszyn”.

Wyścig wygrywali importerzy i majsterkowicze. W klasie 500 cm³ zwyciężył Piet van Wijngaarden, sprowadzający Nortony handlowiec z Rotterdamu, ze średnią 91,4 km/h; w 350 cm³ Hajo Biezo na New Imperialu, w 250 cm³ Arie Wuring na BSA ze średnią 67,3 km/h. W 500 cm³ sklasyfikowano poza zwycięzcą tylko trzech innych zawodników. Najszybsze okrążenie w klasie 350 cm³ przejechał Frans Vermaak na AJS ze średnią 93,1 km/h. Wzdłuż drogi stało według RacingCircuits.info około 10 000 widzów, a na dwóch mostkach motocykle mieściły się tylko gęsiego.

Piaszczysty odcinek w gminie Borger zdecydował o przyszłości imprezy. Zawodnicy poprosili zarząd klubu o utwardzenie tego fragmentu, zarząd poszedł do gminy, a gmina odmówiła. Klub przeniósł więc wyścig bliżej Assen, na prostokąt dróg przez Hooghalen, Laaghalerveen, Witten i De Haar, nazwany Circuit van Drenthe. „Gdyby gmina Borger wtedy się zgodziła, historia TT potoczyłaby się zupełnie inaczej”, twierdzi Braakman.

Debiut za pięć tysięcy guldenów straty

Nowy tor mierzył według RacingCircuits.info 16,536 km, a encyklopedia Drents Archief podaje w zaokrągleniu 17 km. Pierwsza edycja w 1926 r. okazała się finansową klapą: sprzedano 2600 biletów, a strata wyniosła 5000 guldenów. Mimo to klub inwestował: jezdnię poszerzono z 2,5 do 4 m, a w rejonie startu w De Haar do 6 m. W 1927 r. przyjechało już 14 000 widzów, a start fabrycznego kierowcy Nortona, Irlandczyka Stanleya Woodsa, nadał trzeciej TT status międzynarodowy.

Assen szybko nauczyło się sprzedawać widowisko. W 1928 r., jako pierwszy obiekt na świecie, tor dostał instalację nagłośnieniową, dzięki której publiczność mogła śledzić przebieg wyścigu; od 1931 r. KRO nadawało bezpośrednie relacje radiowe Pieta Nortiera. W 1933 r. tłum patrzył na pojedynek miejscowego właściciela warsztatu Geerta Timmera na New Imperialu z De Ridderem na Grindlay Peerless; Timmer skończył trzeci po poślizgu. Jego nazwisko wróci na tor pół wieku później.

Poszerzenie toru w 1936 r. wymagało 120 000 guldenów, czyli więcej, niż klub mógł udźwignąć. Rozwiązaniem była fundacja Stichting Circuit van Drenthe, powołana 23 czerwca 1936 r. przez gminy Assen i Beilen oraz Motorclub; jej statut mówił o organizowaniu „Grand Prix Holandii KNMV”, a od tego roku wyścig nosi nazwę Dutch TT. Wojna przerwała serię na lata 1940–1945; w 1946 r. wznowiono ją jako imprezę krajową, a przez kasy przeszło 80 000 osób. Rok później TT znów była międzynarodowa, a w 1949 r., gdy FIM powołała mistrzostwa świata, wyścig w Assen od razu został ich rundą.

Cztery miesiące na nowy tor i strajk przed startem

W 1954 r. oddano nową drogę prowincjonalną z Assen do Hooghalen, która wchodziła w skład toru; różnica między starą a nową nawierzchnią była tak duża, że zdecydowano o budowie zupełnie nowego obiektu. Powodem oficjalnym była droga, ale spór z zarządem gminy Beilen sprawił, że nowy tor położono w całości w granicach Assen, które zatrzymało dla siebie dochody z imprezy. Tor o długości 7705 m i szerokości 7 m powstał według RacingCircuits.info w rekordowe cztery miesiące; dzięki szerszej jezdni od 1955 r. do programu weszły wyścigi wózków bocznych.

Jubileuszową, 25. Dutch TT rozegrano 16 lipca 1955 r., a nie, jak dotąd, w ostatnią sobotę czerwca. Wyścig 500 cm³ zaczął się od buntu: po okrążeniu rozgrzewkowym zawodnicy zjechali i, widząc rozmiar tłumu, zażądali większego udziału we wpływach; organizatorzy ustąpili, a wyścig wygrał Geoff Duke na Gilerze. Tak ustalony kształt toru, z pochylonymi łukami i szybkimi zakrętami, przetrwał bez większych zmian dwadzieścia lat. W 1962 r. w dniu wyścigu przez bramki przeszło 101 992 płacących widzów; po raz pierwszy ponad sto tysięcy.

Biały Olbrzym z Abbekerk

W połowie lat 70. w stawce widać było ostry podział: fabryczne ekipy japońskich koncernów po jednej stronie, prywatni zawodnicy po drugiej. Dwudziestego piątego czerwca 1977 r. Wil Hartog, nazywany „Białym Olbrzymem z Abbekerk”, objął prowadzenie w klasie 500 cm³ zaraz po starcie, dwa okrążenia przed metą miał 16 s przewagi nad Barrym Sheene'em i po 52 minutach i 35 sekundach został pierwszym Holendrem, który wygrał wyścig klasy królewskiej. W poniedziałek wrócił do pracy w suszarni traw w Abbekerk.

Tor w tym czasie zaczął się zmieniać pod naciskiem przepisów bezpieczeństwa. W 1976 r. szybki zakręt Kniebocht zastąpiła szykana nazwana imieniem Geerta Timmera, a Mandeveen i Duikersloot przebudowano, by zyskać pobocza; w 1981 r. przesunięto Ruskenhoek, a w 1982 r. powstał nowy kompleks boksów z garażami i oddzieloną od toru aleją serwisową. Po pożarze w 1983 r. w 1984 r. stanęła nowa trybuna główna i tunel do padoku, a pętlę północną skrócono o połowę: zniknęły zakręty Bedeldijk, Stroomdrift i De Vennen, a tor zmalał do około 6,1 km. Zaraz po TT w 1989 r. jezdnię poszerzono z 7 do 10 m (na starcie do 14 m), a długość ustalono na 6,049 km.

Dopiero na początku lat 90. tor przestał być drogą publiczną. Według RacingCircuits.info władze zamknęły go na stałe po serii wypadków, także śmiertelnych, do których dochodziło poza zawodami, gdy nawierzchnia była otwarta dla ruchu; to samo otworzyło drogę wyścigom samochodowym. Motorsport Memorial wymienia 22 zawodników motocyklowych, którzy zginęli na TT Circuit w latach 1957–2016, w tym Japończyka Yasutomo Nagaiego 13 września 1995 r.; ofiary z czasów przedwojennego Circuit van Drenthe baza prowadzi osobno.

Pętla północna idzie pod parking

Jesienią 1998 r. zaczęła się trzyetapowa modernizacja, zakończona w kwietniu 2002 r.: nowa wieża startowa, centrum prasowe, biura, boksy i centrum medyczne, potem dwupasmowy tunel dla ciężarówek zespołów oraz przesunięcie odcinka Veenslang o około 50 m na wschód, by powiększyć padok. Dwudziestego dziewiątego czerwca 2002 r. wyścigi ruszyły na torze długości 6,027 km. W 2004 r. Valentino Rossi na Yamasze jako pierwszy zszedł w wyścigu poniżej dwóch minut na okrążeniu, ze średnią ponad 180 km/h. W 2005 r. nad polem wybiegu za zakrętem Geerta Timmera zawisła „pływająca” trybuna, według RTV Drenthe zbudowana na prośbę zawodników.

Największe cięcie przyszło zimą 2005/2006. Żeby zmieścić 7000 miejsc parkingowych tuż przy torze i zbudować kompleks TT World, skrócono pętlę północną, a długość toru spadła z 5997 m do 4,555 km. Zniknęły S-bocht, Witterdiep, Madijk i stara Ossebroeken; Haarbocht wrócił ostrzejszy, z pochyleniem 5 proc. zamiast 8, a Ossebroeken w ciaśniejszej formie. Razem z asfaltem odcinka od S-bocht do Haarbocht poszło pod frezarki najstarsze tworzywo toru: fragment używany od drugiej TT w 1926 r., na którym rozegrano 74 edycje. Odcinek startu i mety, również z 1926 r., został. Rossi w 2005 r. przejechał 19 okrążeń, a w 2006 r. kibice mieli zobaczyć swoich ulubieńców 24 razy. Po północnej stronie stanęły trybuny na 14 700 widzów.

W 2010 r. zmieniono jeszcze przebieg Ruskenhoek: wariant motocyklowy omija szykanę, jest o 13 m krótszy i mierzy 4,542 km, a szykana została dla samochodów. Od 2016 r. wyścig nie odbywa się już tradycyjnie w sobotę, lecz w ostatnią niedzielę czerwca.

Dziś: Katedra MotoGP i dni torowe

Serwis MotoGP.com nazywa tor „Katedrą” wyścigów motocyklowych i uzasadnia to jednym faktem: Assen jako jedyny obiekt gości rundę mistrzostw świata nieprzerwanie od 1949 r. W 2019 r. przez bramki przeszło 167 000 osób i była to najliczniej odwiedzona TT w historii; w 2021 r. przepisy covidowe ograniczyły publiczność do 11 500 osób, a rok później trybuny znów były pełne. Nowa trybuna Winterdijk z 2017 r. ma 9100 foteli kubełkowych.

Tor ma homologację FIA stopnia 2 i FIM stopnia A i poza MotoGP gości rundę mistrzostw świata Superbike; na czterech kołach jeździły tu m.in. Champ Cars, Superleague Formula, DTM i TCR Europe. Dwudziestego dziewiątego czerwca 2024 r. Francesco Bagnaia na Ducati wykręcił w kwalifikacjach 1:30,540, najszybsze okrążenie w dziejach toru, o 0,081 s przed Jorge Martinem. Dla amatorów operator prowadzi dni torowe dla motocyklistów i kierowców samochodów, w tym dla początkujących, z kalendarzem na oficjalnej stronie; ta sama strona oferuje zwiedzanie z przewodnikiem. Braakman, który sam takie wycieczki oprowadza, ujmuje to tak: Norton 500 z 1925 r. miał może 25 KM, dzisiejsza maszyna MotoGP ma 250 albo więcej.

Kalendarium

• 1925: pierwsza Dutch TT, 11 lipca, 28,4 km dróg między Rolde, Borger i Schoonloo.
• 1926: przeniesienie na Circuit van Drenthe koło Assen i Hooghalen; strata 5000 guldenów.
• 1927: pierwsi zawodnicy zagraniczni, w tym Stanley Woods na Nortonie.
• 1936: powstaje Stichting Circuit van Drenthe; wyścig zyskuje nazwę Dutch TT.
• 1949: Dutch TT rundą pierwszych mistrzostw świata FIM.
• 1955: otwarcie zbudowanego celowo toru 7,7 km w granicach Assen, 16 lipca.
• 1962: 101 992 płacących widzów.
• 1977: Wil Hartog pierwszym holenderskim zwycięzcą w klasie 500 cm³.
• 1984: skrócenie pętli północnej, nowa trybuna główna po pożarze z 1983 r.
• 1989: poszerzenie toru do 10 m; długość 6,049 km.
• 2002: koniec trzyetapowej modernizacji; 6,027 km.
• 2006: usunięcie pętli północnej; 4,555 km.
• 2010: nowy przebieg Ruskenhoek dla motocykli; 4,542 km.
• 2019: rekord frekwencji, 167 000 widzów.
• 2024: Bagnaia, 1:30,540 w kwalifikacjach MotoGP.