TT Circuit Assen: van zandweg bij Borger tot Kathedraal van de MotoGP

De penningmeester van Motorclub Assen en Omstreken had precies tweeënhalve cent in kas toen zich op 11 juli 1925 op de Grote Brink in Rolde de eerste motoren opstelden voor de start. Het parcours was 28,4 km lang en liep in een driehoek van wegen tussen Rolde, Borger en Schoonloo: over grind, over kinderkopjes en over zand, waar een inhaalverbod gold. Uit dat eenmalige evenement op de landwegen van Drenthe groeide een circuit dat als enige het wereldkampioenschap wegrace elk jaar sinds de oprichting ervan in 1949 heeft ontvangen (met één onderbreking in 2020).

Locatie	De Haar 9, Assen, provincie Drenthe, Nederland
Type	permanent racecircuit, FIA Grade 2- en FIM Grade A-homologatie
Lengte	4,555 km (volledige GP-configuratie sinds 2006); 4,542 km in de motorvariant sinds 2010
Geopend	1955 (speciaal aangelegd circuit, 7,7 km); eerste Dutch TT op de openbare weg in 1925
Snelste ronde (MotoGP-kwalificatie)	1:30,540, Francesco Bagnaia, Ducati, 29 juni 2024
Belangrijkste evenementen	Dutch TT (MotoGP, elk jaar sinds 1949), WSBK-ronde, autoraces (o.a. DTM, TCR Europe)
Bezoekersaantal	167.000 toeschouwers tijdens de TT in 2019; bijna 60.000 zitplaatsen en circa 80.000 staanplaatsen
Status	actief

De weg die de gemeente Borger niet wilde verharden

Tot 1925 waren motorraces op de openbare weg in Nederland verboden. Een uitweg bood artikel 21 van de wet op de motorrijtuigen en rijwielen uit 1924, dat het mogelijk maakte een ontheffing te verlenen, en van die mogelijkheid maakte de in 1922 opgerichte Motorclub Assen en Omstreken gebruik. Het parcours ontstond bij toeval: in het kader van openbare werken werd een nieuw wegvak bij Borger aangelegd, en pas dat sloot de driehoek tussen Rolde, Borger en Schoonloo. Volgens Egbert Braakman, jarenlang medewerker van het TT-bureau, wist de club van de opening van die grindweg en wilde die in het parcours opnemen. De naam werd ontleend aan het eiland Man, waar sinds 1907 de Tourist Trophy werd verreden; zoals Braakman zegt: „Het ging om motortoeristen en om het testen van het uithoudingsvermogen en de betrouwbaarheid van de motoren”.

De race werd gewonnen door importeurs en sleutelaars. In de klasse 500 cc won Piet van Wijngaarden, een handelaar uit Rotterdam die Nortons invoerde, met een gemiddelde van 91,4 km/h; in de 350 cc Hajo Biezo op een New Imperial, in de 250 cc Arie Wuring op een BSA met een gemiddelde van 67,3 km/h. In de 500 cc werden behalve de winnaar slechts drie andere rijders geklasseerd. De snelste ronde in de klasse 350 cc reed Frans Vermaak op een AJS met een gemiddelde van 93,1 km/h. Langs de weg stonden volgens RacingCircuits.info ongeveer 10.000 toeschouwers, en op twee bruggetjes pasten de motoren alleen achter elkaar.

Het zandige stuk in de gemeente Borger bepaalde de toekomst van het evenement. De rijders vroegen het clubbestuur dat gedeelte te verharden, het bestuur stapte naar de gemeente en de gemeente weigerde. De club verplaatste de race daarom dichter bij Assen, naar een rechthoek van wegen door Hooghalen, Laaghalerveen, Witten en De Haar, het Circuit van Drenthe genoemd. „Als de gemeente Borger toen had toegestemd, was de geschiedenis van de TT heel anders verlopen”, stelt Braakman.

Een debuut met vijfduizend gulden verlies

Het nieuwe circuit mat volgens RacingCircuits.info 16,536 km, terwijl de encyclopedie van het Drents Archief afgerond 17 km noemt. De eerste editie in 1926 werd een financiële strop: er werden 2600 kaartjes verkocht en het verlies bedroeg 5000 gulden. Toch investeerde de club: de rijbaan werd verbreed van 2,5 naar 4 m en rond de start in De Haar tot 6 m. In 1927 kwamen al 14.000 toeschouwers, en de deelname van de Ierse Norton-fabrieksrijder Stanley Woods gaf de derde TT een internationale status.

Assen leerde snel het spektakel te verkopen. In 1928 kreeg het circuit als eerste ter wereld een geluidsinstallatie, waardoor het publiek het verloop van de race kon volgen; vanaf 1931 verzorgde de KRO rechtstreekse radioverslagen van Piet Nortier. In 1933 keek de menigte naar het duel tussen de plaatselijke garagehouder Geert Timmer op een New Imperial en De Ridder op een Grindlay Peerless; Timmer eindigde na een slippartij als derde. Zijn naam zou een halve eeuw later terugkeren op het circuit.

De verbreding van het circuit in 1936 vergde 120.000 gulden, meer dan de club kon dragen. De oplossing was de Stichting Circuit van Drenthe, op 23 juni 1936 opgericht door de gemeenten Assen en Beilen samen met de Motorclub; de statuten spraken over het organiseren van de „Grote Prijs van Nederland van de KNMV”, en vanaf dat jaar heet de race Dutch TT. De oorlog onderbrak de reeks in de jaren 1940–1945; in 1946 werd hij hervat als nationaal evenement en gingen 80.000 mensen door de kassa's. Een jaar later was de TT weer internationaal, en in 1949, toen de FIM het wereldkampioenschap instelde, werd de race in Assen daar meteen een ronde van.

Vier maanden voor een nieuw circuit en een staking voor de start

In 1954 werd de nieuwe provinciale weg van Assen naar Hooghalen opgeleverd, die deel uitmaakte van het circuit; het verschil tussen het oude en het nieuwe wegdek was zo groot dat werd besloten een volledig nieuw circuit te bouwen. De officiële reden was de weg, maar door het conflict met het gemeentebestuur van Beilen kwam het nieuwe circuit volledig binnen de grenzen van Assen te liggen, dat de inkomsten uit het evenement voor zichzelf hield. Het circuit met een lengte van 7705 m en een breedte van 7 m kwam volgens RacingCircuits.info in een recordtijd van vier maanden tot stand; dankzij de bredere rijbaan werden vanaf 1955 zijspanraces in het programma opgenomen.

De jubileumeditie, de 25e Dutch TT, werd verreden op 16 juli 1955 en niet, zoals tot dan toe, op de laatste zaterdag van juni. De race in de 500 cc begon met een opstand: na de opwarmronde kwamen de rijders binnen en eisten, toen ze de omvang van de menigte zagen, een groter aandeel in de opbrengsten; de organisatoren gaven toe en de race werd gewonnen door Geoff Duke op een Gilera. De zo vastgestelde vorm van het circuit, met kombochten en snelle bochten, bleef twintig jaar zonder grote wijzigingen. In 1962 gingen op de racedag 101.992 betalende toeschouwers door de poortjes; voor het eerst meer dan honderdduizend.

De Witte Reus uit Abbekerk

Halverwege de jaren zeventig was in het deelnemersveld een scherpe scheiding zichtbaar: fabrieksteams van de Japanse concerns aan de ene kant, privérijders aan de andere. Op 25 juni 1977 nam Wil Hartog, bijgenaamd „de Witte Reus uit Abbekerk”, meteen na de start de leiding in de klasse 500 cc, had twee ronden voor het einde 16 s voorsprong op Barry Sheene en werd na 52 minuten en 35 seconden de eerste Nederlander die een race in de koningsklasse won. Op maandag ging hij terug naar zijn werk in de grasdrogerij in Abbekerk.

Het circuit begon in die tijd te veranderen onder druk van de veiligheidsvoorschriften. In 1976 werd de snelle Kniebocht vervangen door een chicane die naar Geert Timmer werd genoemd, en werden Mandeveen en Duikersloot verbouwd om uitloopstroken te winnen; in 1981 werd Ruskenhoek verlegd en in 1982 kwam er een nieuw pitcomplex met garages en een van het circuit gescheiden pitstraat. Na de brand in 1983 verrezen in 1984 een nieuwe hoofdtribune en een tunnel naar het rennerskwartier, en werd de noordlus gehalveerd: de bochten Bedeldijk, Stroomdrift en De Vennen verdwenen en het circuit kromp tot ongeveer 6,1 km. Direct na de TT van 1989 werd de rijbaan verbreed van 7 naar 10 m (bij de start tot 14 m) en werd de lengte vastgesteld op 6,049 km.

Pas begin jaren negentig hield het circuit op een openbare weg te zijn. Volgens RacingCircuits.info sloten de autoriteiten het definitief af na een reeks ongelukken, ook met dodelijke afloop, die buiten de wedstrijden gebeurden wanneer het wegdek voor het verkeer openstond; datzelfde maakte de weg vrij voor autoraces. Motorsport Memorial noemt 22 motorcoureurs die tussen 1957 en 2016 op het TT Circuit zijn omgekomen, onder wie de Japanner Yasutomo Nagai op 13 september 1995; de slachtoffers uit de tijd van het vooroorlogse Circuit van Drenthe houdt de database apart bij.

De noordlus verdwijnt onder een parkeerterrein

In het najaar van 1998 begon een modernisering in drie fasen, afgerond in april 2002: een nieuwe starttoren, een perscentrum, kantoren, pits en een medisch centrum, daarna een tunnel met twee rijstroken voor de vrachtwagens van de teams en het circa 50 m naar het oosten verleggen van het gedeelte Veenslang om het rennerskwartier te vergroten. Op 29 juni 2002 gingen de races van start op een circuit met een lengte van 6,027 km. In 2004 dook Valentino Rossi op een Yamaha als eerste in de race onder de twee minuten per ronde, met een gemiddelde van ruim 180 km/h. In 2005 verrees boven de uitloopstrook achter de Geert Timmerbocht een „zwevende” tribune, volgens RTV Drenthe gebouwd op verzoek van de rijders.

De grootste ingreep kwam in de winter van 2005/2006. Om 7000 parkeerplaatsen vlak bij het circuit kwijt te kunnen en het complex TT World te bouwen, werd de noordlus ingekort en daalde de lengte van het circuit van 5997 m naar 4,555 km. De S-bocht, Witterdiep, Madijk en de oude Ossebroeken verdwenen; de Haarbocht keerde scherper terug, met een verkanting van 5 procent in plaats van 8, en Ossebroeken in een krappere vorm. Samen met het asfalt van het stuk tussen de S-bocht en de Haarbocht ging het oudste deel van het circuit onder de freesmachine: een gedeelte dat sinds de tweede TT in 1926 werd gebruikt en waarop 74 edities zijn verreden. Het start- en finishgedeelte, eveneens uit 1926, bleef. Rossi reed in 2005 19 ronden, en in 2006 zouden de fans hun favorieten 24 keer zien. Aan de noordzijde verrezen tribunes voor 14.700 toeschouwers.

In 2010 werd ook het verloop van Ruskenhoek gewijzigd: de motorvariant mijdt de chicane, is 13 m korter en meet 4,542 km, en de chicane bleef voor de auto's. Sinds 2016 wordt de race niet meer traditioneel op zaterdag verreden, maar op de laatste zondag van juni.

Vandaag: Kathedraal van de MotoGP en trackdays

MotoGP.com noemt het circuit de „Kathedraal” van de motorraces en onderbouwt dat met één feit: Assen is het enige circuit dat sinds 1949 onafgebroken een ronde van het wereldkampioenschap ontvangt. In 2019 gingen 167.000 mensen door de poortjes en dat was de best bezochte TT in de geschiedenis; in 2021 beperkten de coronaregels het publiek tot 11.500 mensen, en een jaar later waren de tribunes weer vol. De nieuwe tribune Winterdijk uit 2017 heeft 9100 kuipstoeltjes.

Het circuit heeft een FIA Grade 2- en FIM Grade A-homologatie en ontvangt naast de MotoGP een ronde van het wereldkampioenschap Superbike; op vier wielen reden hier onder meer Champ Cars, Superleague Formula, DTM en TCR Europe. Op 29 juni 2024 zette Francesco Bagnaia op een Ducati in de kwalificatie een 1:30,540 neer, de snelste ronde in de geschiedenis van het circuit, 0,081 s voor Jorge Martin. Voor amateurs organiseert de exploitant trackdays voor motorrijders en automobilisten, ook voor beginners, met een kalender op de officiële website; diezelfde website biedt rondleidingen met gids. Braakman, die zelf zulke rondleidingen geeft, verwoordt het zo: een Norton 500 uit 1925 had misschien 25 pk, een hedendaagse MotoGP-machine heeft er 250 of meer.

Tijdlijn

• 1925: eerste Dutch TT, 11 juli, 28,4 km wegen tussen Rolde, Borger en Schoonloo.
• 1926: verplaatsing naar het Circuit van Drenthe bij Assen en Hooghalen; 5000 gulden verlies.
• 1927: eerste buitenlandse rijders, onder wie Stanley Woods op een Norton.
• 1936: oprichting van de Stichting Circuit van Drenthe; de race krijgt de naam Dutch TT.
• 1949: de Dutch TT is een ronde van het eerste FIM-wereldkampioenschap.
• 1955: opening van het speciaal aangelegde circuit van 7,7 km binnen de grenzen van Assen, 16 juli.
• 1962: 101.992 betalende toeschouwers.
• 1977: Wil Hartog eerste Nederlandse winnaar in de klasse 500 cc.
• 1984: inkorting van de noordlus, nieuwe hoofdtribune na de brand van 1983.
• 1989: verbreding van het circuit tot 10 m; lengte 6,049 km.
• 2002: einde van de modernisering in drie fasen; 6,027 km.
• 2006: verwijdering van de noordlus; 4,555 km.
• 2010: nieuw verloop van Ruskenhoek voor motoren; 4,542 km.
• 2019: bezoekersrecord, 167.000 toeschouwers.
• 2024: Bagnaia, 1:30,540 in de MotoGP-kwalificatie.