Tsukuba Circuit: dwa kilometry, na których Japonia mierzy auta

Czwartego grudnia 2016 r. Kamui Kobayashi wyjechał na tor Tsukuba bolidem Super Formula SF14 z jednym zadaniem: zejść z czasem okrążenia poniżej 44 sekund. Zatrzymał zegar na 43,304 s, o ponad trzy i pół sekundy lepiej niż rekord Juichiego Wakisaki z samochodu Formuły Nippon, który jeszcze rok wcześniej był najszybszym czasem w historii toru. Na pętli długości 2045 m to przepaść, a japońskie pisma motoryzacyjne nie muszą jej tłumaczyć czytelnikom: zestawiają ten wynik z rekordami wyścigów roadsterów i aut turystycznych, bo czas z Tsukuby od dawna służy tam za wspólną miarę. Historia toru Tsukuba zaczyna się jednak od czegoś skromniejszego niż rekordy, od pomysłu, żeby amatorzy z okolic Tokio mieli gdzie się ścigać.

Lokalizacja	Muraoka-otsu 159, Shimotsuma, prefektura Ibaraki, Japonia
Typ	stały tor drogowy z dwiema pętlami (Course 2000 i Course 1000) oraz placem do gymkhany
Długość Course 2000	2045 m dla samochodów, 2070 m dla motocykli
Proste	startowa 282 m, przeciwległa 437 m
Szerokość	od 10,10 do 19,75 m w zależności od odcinka
Otwarcie	czerwiec 1970 r.
Najszybsze okrążenie w historii	43,304 s, Kamui Kobayashi, Super Formula SF14 (Toyota), pokaz „Speed × Sound Trophy”, 4 grudnia 2016 r.; operator prowadzi je w rubryce rekordów referencyjnych
Rekord wyścigowy Formuły 3	51,312 s, Darren Manning, TOM'S F399, mistrzostwa Japonii F3, 17 kwietnia 1999 r.
Operator	Japan Auto Sports Center (一般財団法人日本オートスポーツセンター, JASC), fundacja
Imprezy	runda mistrzostw Japonii w wyścigach motocyklowych (w kalendarzu 2026 r.), Taste of Tsukuba, czterogodzinny wyścig roadsterów z udziałem mediów (35. edycja w 2024 r.), zawody time attack
Status	czynny

Tor dla tych, którzy nie mieli gdzie jeździć

W lutym 1966 r. minister edukacji oraz minister handlu międzynarodowego i przemysłu zatwierdzili powołanie fundacji Japan Auto Sports Center. Kronika fundacji tłumaczy powód wprost: w Japonii brakowało wtedy, w porównaniu z Europą i Ameryką, miejsc, w których zwykli ludzie mogliby zetknąć się ze sportem samochodowym, więc do jego upowszechnienia potrzebny był prawdziwy tor. Fundacja zabezpieczyła 212 300 m² gruntu we wsi Chiyokawa, dziś części miasta Shimotsuma, i w 1968 r. ruszyła z budową pętli spełniającej ówczesne wymogi FIA, w tym długość co najmniej 2000 m.

Prace trwały około dwóch lat, a tor otwarto w czerwcu 1970 r. Z pierwszego dnia zachowały się zdjęcia pokazowych biegów samochodów i motocykli. Zdjęcie lotnicze z tamtego czasu pokazuje wokół asfaltu las i pola; wieża kontrolna była cała przeszklona, a między torem a aleją serwisową nie stał jeszcze ani betonowy mur, ani bariera. Kierowcy i motocykliści z regionu wokół Tokio dostali tor pod ręką. Jak relacjonuje przegląd historii przygotowany w 2020 r. przy współpracy działu operacyjnego toru, wyścigi odbywały się tu niemal co tydzień, a po kilku latach Tsukubę nazywano obiektem, na którym rozgrywa się najwięcej wyścigów klubowych w Japonii.

Seryjne auta na starcie i nocne wyścigi

W 1971 r. ruszyła tu seria Tokyo Production Race, w której mogły startować wyłącznie seryjne, niezmodyfikowane samochody. W czasach, gdy wyścig kojarzył się z przerobioną maszyną, był to pomysł pod prąd; serwis GAZOO uznaje tę serię za ważne ogniwo w drodze do dzisiejszych wyścigów JAF N1. W drugiej połowie lat 70. na torze stanęły bariery amortyzujące i nowe trybuny, a na dziesięciolecie, w 1980 r., powstały gabinet lekarski, stołówka dla kierowców, sala zebrań, szatnie i prysznice, z których korzysta się do dziś. Wśród zdjęć z lat 80. jest ujęcie z wyścigu Formuły Pacific z Satoru Nakajimą za kierownicą; Nakajima został później pierwszym Japończykiem, który przejechał w Formule 1 cały sezon.

W 1985 r. wystartował nocny wyścig długodystansowy, który stał się letnią tradycją toru; GAZOO podaje, że uchodzi on za korzeń późniejszych wyścigów N1 Endurance i dzisiejszej serii Super Taikyu. W tym samym roku operator otworzył plac do gymkhany, a w grudniu 1986 r. osobną pętlę dla minimotocykli. Pod koniec dekady przebudował zaplecze: nowa wieża kontrolna, sygnalizacja startowa, tablica wyników, sala VIP, stacja paliw i dodatkowe trybuny były gotowe w 1989 r., a po modernizacji tor zyskał przydomek PARK CIRCUIT TSUKUBA.

Rok 1989 przyniósł też debiut pierwszej Mazdy Roadster, a dziennikarze motoryzacyjni stanęli wtedy na Tsukubie do pierwszego czterogodzinnego wyścigu roadsterów rozgrywanego między redakcjami. Impreza przetrwała. Po 35. edycji, rozegranej na Tsukubie 21 września 2024 r., Księga Rekordów Guinnessa uznała ją za najdłużej trwającą serię wyścigów samochodów jednego modelu; przez te lata roadstery stanęły na starcie łącznie 820 razy.

Dwie pętle pod jedną arką

Course 2000 ma kształt litery U, zawiniętej kilkoma nawrotami z powrotem ku prostej startowej. Prosta startowa liczy tylko 282 m, a jej koniec to najbardziej stromy podjazd toru, który poza tym jest dość płaski. Pierwszy zakręt łączy łuk o promieniu 55 m z ciaśniejszym, 35-metrowym, i opada w dół, więc kierowca nie widzi jego wyjścia. Dalej są esy, pierwszy nawrót, prawy zakręt Dunlop, szybki lewy łuk 80R, drugi nawrót i najdłuższa na torze, 437-metrowa prosta przeciwległa. Oba nawroty mają wyraźne przechylenie, według tabeli operatora do 8,8 proc. w pierwszym i do 9,7 proc. w drugim. Okrążenie zamyka zakręt o promieniu 100 m przechodzący w 90 m, który operator opisuje jako miejsce, gdzie najbardziej czuć prędkość i gdzie każdy błąd mocno odbija się na czasie okrążenia.

Od otwarcia nad torem wisi łuk reklamowy Dunlopa, kilka razy odnawiany. W lipcu 1990 r. za nim dobudowano szykanę wyłącznie dla motocykli: od tej pory motocykle skręcają za łukiem w prawo, w ciasny zakręt MC, a samochody łagodnie w lewo, i pętla motocyklowa mierzy 2070 m. W styczniu 2000 r. operator wymienił nawierzchnię całej pętli, a w październiku tego roku dawny tor minimotocykli przebudowano na Course 1000, dostępną dla motocykli i samochodów. Starą pętlę nazwano wtedy Course 2000; obie nazwy pochodzą od długości w metrach. Course 1000 według GAZOO mierzy 1039 m w wersji samochodowej i 952 m w motocyklowej.

Formuła 3 na torze klubowiczów

Mimo niewielkich rozmiarów Tsukuba gościła rundy mistrzostw Japonii Formuły 3 i japońskich mistrzostw samochodów turystycznych. W kwalifikacjach drugiej rundy F3 w 1996 r. Tom Coronel jako jedyny zszedł poniżej 54 s, a obok niego ustawił się Juichi Wakisaka; korespondent Motorsport.com opisał wtedy obiekt jako maleńki i kręty tor, około 30 mil na północny wschód od aglomeracji Tokio. Rok później, 20 kwietnia 1997 r., Coronel wygrał tu wyścig F3 na dystansie 45 okrążeń. W tabeli rekordów operatora z tamtej epoki zostały 51,312 s Darrena Manninga w Formule 3 z 1999 r., 56,933 s Skyline'a z grupy A z 1993 r. i 58,830 s Steve'a Sopera w BMW 318i z imprezy Race de Nippon w 1994 r.

Obie serie samochodowe z czasem przeniosły się gdzie indziej. Motocykle zostały: kalendarz mistrzostw Japonii w wyścigach motocyklowych na 2026 r. przewidywał czwartą rundę na Tsukubie 21 czerwca. Tor ma też własną tradycję amatorskich wyścigów motocyklowych. W październiku 1990 r. rozgrywany tu wyścig Spirit of Single zmienił nazwę na Taste of Freelance, a od 2007 r. impreza nazywa się Taste of Tsukuba. Startują w niej głównie motocykle na stalowych ramach sprzed trzydziestu i czterdziestu lat, ścigane bez taryfy ulgowej, dwa razy w roku, wiosną i jesienią.

Stoper jako waluta

Według GAZOO z Tokio jedzie się tu samochodem około 70 minut, a operator wynajmuje tor także producentom i redakcjom na testy. Wśród zdjęć z lat 80. są testy magazynu CARトップ, który robi je na Course 2000 do dziś. Podczas jubileuszu pisma w 2017 r. jego redaktor naczelny mówił o czasach z tych testów tak:

W pewnym momencie czasy z „ataku na Tsukubę” zaczęły żyć własnym życiem i producenci samochodów zaczęli sprawdzać auta na Tsukubie jeszcze przed premierą.

Na tym samym spotkaniu dawny pracownik działu prasowego Mazdy wspominał, że po wprowadzeniu pierwszej RX-7 w 1978 r. firmie zaczęło zależeć na przyzwoitym czasie na torze dla swoich sportowych aut.

Równolegle Tsukubę zajęli tunerzy. RacingCircuits.info pisze, że japońskie warsztaty sprawdzały tu swoje przeróbki niemal od otwarcia, a w połowie lat 90. zaczęto organizować zawody time attack, czyli jazdy na czas pojedynczego okrążenia. Magazyn Option prowadził własny „Tsukuba Super Lap”, w którym warsztaty z całej Japonii walczyły o tysięczne części sekundy; w grudniu 2017 r. najlepszy czas w tej rywalizacji należał do Silvii Scorch Advan, prowadzonej przez kierowcę występującego jako Under Suzuki, i wynosił 50,746 s. W 2024 r. ranking aut tuningowych otwierał już Lancer Evolution kierowcy znanego jako Fire Ando z czasem 49,897 s, przed Silvią Suzukiego. Na zawodach Attack Tsukuba 2024 trzecie miejsce w tym zestawieniu zajął kierowca z Teksasu w Corvette C6 z czasem 51,231 s, choć z powodu kłopotów z doładowaniem jechał bez pełnej mocy. RacingCircuits.info zwraca też uwagę, że tryby jazdy na czas w grach w rodzaju Gran Turismo uczyniły Tsukubę znaną ludziom, którzy nigdy jej nie zobaczą.

Ponad tym wszystkim stoi czas Kobayashiego. Pierwsza edycja „Speed × Sound Trophy”, wspólnej imprezy ponad dziesięciu japońskich czasopism motoryzacyjnych, w grudniu 2015 r. miała w programie jego atak na rekord toru. Rekord Wakisaki, 46,935 s, padł już na drugim okrążeniu porannej jazdy zapoznawczej, a w popołudniowej sesji Kobayashi zszedł do 44,008 s.

Naprawdę chciałem zejść do 43 sekund, ale może w przyszłym roku, jeśli będzie okazja. [...] Urwanie choćby dziesiątej części sekundy na tym torze było naprawdę trudne, ale Tsukuba to niezwykle przyjemne miejsce na taki atak na czas.

Rok później wrócił i zszedł do 43,304 s. Operator prowadzi ten wynik w osobnej rubryce rekordów referencyjnych (参考記録), obok rekordów wyścigowych poszczególnych klas. Dla porównania autosport web podawał w 2015 r., że najszybsze auta tuningowe kręciły tu około 51 s, a samochody GT3 52–53 s.

Własnym autem na Tsukubie

W dni bez zawodów tor otwiera się dla klubu Tsukuba Motor Sports Members, czyli posiadaczy licencji toru, a operator wynajmuje go też na testy producentów i redakcji, na dni torowe zewnętrznych organizatorów i na inne imprezy. Dla samochodów są dwie licencje: ograniczona licencja Family, uprawniająca do jazd samochodem z tablicami rejestracyjnymi na Course 2000 i do jazd na Course 1000, oraz pełna licencja Tsukuba, która otwiera też sesje sportowe, w tym dla aut wyścigowych i bolidów. Sesje Family dzielą się według średniego czasu okrążenia: klasa Y dla aut jeżdżących od 1:09 wzwyż, klasa E dla szybszych; minivany, SUV-y i auta na tablicach tymczasowych nie wjeżdżają. Wpisowe do obu licencji wynosi 10 000 jenów, do tego dochodzą ubezpieczenie, opłaty manipulacyjne i składka roczna. Kierowca z licencją innego toru uznanego przez JAF, japońską federację samochodową, może pojechać bez kursu w programie „1DAY”, na przykład w sesji Family Y za 6000 jenów za 20 minut w dzień roboczy plus 500 jenów ubezpieczenia.

Najprostsze wejście to przejazd zapoznawczy własnym autem: pięć okrążeń za samochodem porządkowym, bez licencji toru i bez specjalnego wyposażenia, z samym ważnym prawem jazdy. Operator pisze wprost, także po angielsku, że cudzoziemiec może w nim pojechać, jeśli rozumie japoński, ma prawo jazdy ważne w Japonii i przyjeżdża własnym samochodem; tor nie wypożycza aut. Głośne auta mogą nie zostać wpuszczone na tor, choć strona nie podaje limitu w decybelach.

Dni torowe dla właścicieli aut z tablicami organizują firmy zewnętrzne i to do nich operator kieruje zapisy. Procrews pobiera 18 700 jenów z podatkiem za trzy dwudziestominutowe sesje na Course 2000 i wyznaczył kolejne terminy na 28 listopada i 13 grudnia 2026 r. Pro-iz za swój dzień 28 listopada 2026 r. na Course 2000 bierze 21 000 jenów, przyjmuje jednak wyłącznie mieszkańców Japonii z japońskim prawem jazdy, mówiących po japońsku. Ta sama strona zdradza sezonowy rytm toru: od listopada do marca w weekendy przyjeżdża tylu szybkich kierowców, że Pro-iz nie przyjmuje wtedy na Course 2000 osób bez doświadczenia torowego, a ceny na 2027 r. są jeszcze ustalane, bo opłaty za korzystanie z torów mają wyraźnie wzrosnąć.

Przedstawiciel operatora tłumaczył w 2020 r., że producenci i redakcje wracają tu z nowymi samochodami nie tylko z powodu dobrego dojazdu, lecz także dlatego, że trasa się nie zmienia. Współczesne zdjęcie lotnicze, które GAZOO opublikował obok tego z 1970 r., pokazuje pętlę bez większych zmian od otwarcia.

Kalendarium

• 1966: minister edukacji oraz minister handlu międzynarodowego i przemysłu zatwierdzają fundację Japan Auto Sports Center
• 1968: początek budowy toru
• 1970: otwarcie toru o długości 2045 m
• 1971: pierwsza seria Tokyo Production Race dla seryjnych aut
• 1980: nowe zaplecze na dziesięciolecie toru
• 1985: plac do gymkhany i pierwszy nocny wyścig długodystansowy
• 1986: pętla dla minimotocykli
• 1989: nowa wieża kontrolna i sala VIP; pierwszy wyścig roadsterów z udziałem mediów
• 1990: szykana dla motocykli, pętla motocyklowa 2070 m; pierwszy Taste of Freelance
• 2000: nowa nawierzchnia i otwarcie Course 1000; dawna pętla staje się Course 2000
• 2011: operator zostaje fundacją ogólną (一般財団法人)
• 2015: Kamui Kobayashi bije rekord Wakisaki bolidem SF14
• 2016: Kobayashi ustala najszybszy czas okrążenia w historii toru, 43,304 s
• 2024: wyścig roadsterów z udziałem mediów wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa