Balocco: tajny tor Alfy Romeo, na którym Formuła 1 testowała po cichu

Zanim zespół Brabhama zabrał do Anderstorp, na Grand Prix Szwecji 1978 roku, samochody z wentylatorem w tylnej części nadwozia, pierwsze próby modelu BT46B odbyły się za zamkniętymi drzwiami w Balocco, na prywatnym torze testowym Alfy Romeo. Projekt był tak tajny, że części zamawiane u dostawców opisywano na rysunkach mylącymi nazwami. Ośrodek w piemonckiej gminie Balocco, w połowie drogi między Mediolanem a Turynem, od ponad sześćdziesięciu lat służy do sprawdzania samochodów z dala od ciekawskich obiektywów. W kalendarzu na 2026 rok ma jednak także cztery niedziele dla amatorów z własnymi autami.


Lokalizacja	Balocco, prowincja Vercelli, Piemont; zjazd Balocco z autostrady A4 z Mediolanu do Turynu
Typ	zamknięty ośrodek badawczy producenta samochodów (tor testowy)
Powierzchnia i trasy	około 5,5 km² i około 80 km torów i nawierzchni specjalnych
Alfa Romeo Track	5,6 km
Pierścień szybkościowy	blisko 8 km, łuki o nachyleniu 30 proc., prędkości powyżej 300 km/h; od 1992 r.
Trasa Langhe	ponad 20 km; od 1993 r.; na trackdayach używana jest jej wewnętrzna pętla o długości 4,7 km
Początek	budowa od 1961 r., tor prób Alfy Romeo od 1962 r.
Właściciel	grupa Stellantis; dostępem do torów zarządza Stellantis Europe S.p.A.
Dla amatorów	trackdaye organizatora Track4fun; w 2026 r. cztery niedziele
Status	czynny

Pole przy autostradzie

Alfa Romeo zaczęła budować tor w Balocco w 1961 roku, prawie w tym samym czasie co nową fabrykę w Arese. Historyczne archiwum marki pisało, że na tutejszych trasach sprawdzano wytrzymałość, prędkość i bezpieczeństwo wszystkich seryjnych modeli, a po zakrętach wzorowanych na innych słynnych torach pierwsze metry przejeżdżały samochody wyścigowe Autodelty, która przez ponad dwadzieścia lat była działem zaawansowanych badań Alfy we wszystkich odmianach sportu samochodowego. Według Fiata, późniejszego właściciela, Balocco zaczęło działać jako tor prób Alfy Romeo w 1962 roku. Pierwotny teren miał około 2 km² i mieścił trasę Misto Alfa, nawierzchnie specjalne oraz odcinki bez asfaltu. Motorsport Memorial, baza ofiar sportów motorowych, przypisuje projekt inżynierowi Giancarlowi Grandiemu, a zakręty Misto Alfa opisuje jako kopie Curva Grande i pierwszego łuku Lesmo z Monzy oraz nawrotu Hugenholtza z Zandvoortu.

Ośrodek leży przy jednej z najstarszych włoskich autostrad, łączącej Mediolan z Turynem. Denis Jenkinson z brytyjskiego „Motor Sport” zauważał w 1971 roku, że droga między Mediolanem Alfy a Turynem Fiata i Lancii musi być ciekawa, bo prowadzi obok prywatnego toru Alfy w Balocco. W poniedziałek po wyścigu na Monzy zrównał się z nim na autostradzie mały, pomarańczowy, czteroosobowy samochód, który z wyglądu przypominał Citroëna GS, a z przodu miał atrapę podobną do BMW. Kiedy Jenkinson przepuścił go przed siebie, zobaczył za kierownicą Consalva Sanesiego, kierowcę testowego Alfy Romeo i dawnego kierowcę jej zespołu Grand Prix, w drodze do Balocco; auto nie przypominało żadnej znanej Alfy. W majowym numerze z tego samego roku pismo opisywało prezentację Alfy Montreal w ośrodku, który Alfa Romeo zbudowała, jak pisano, kilka lat wcześniej na zachód od Mediolanu. Pokazowy przejazd z Sanesim za kierownicą prowadził po torze, po wiejskich drogach i po autostradzie do Turynu.

Tor służył też do wybierania ludzi. Jesienią 1964 roku, przed Rajdem Jolly Hotels, dział sportowy Alfy zaproponował w Balocco próbę załogom zgłoszonym przez Jolly Club. Na mokrej nawierzchni czas wyznaczył kierowca wyścigowy Teodoro Zeccoli, po nim pojechał rajdowiec Arnaldo Cavallari, a na końcu jego pilot i przyjaciel z kartingu Sandro Munari, z kartingowym kaskiem na głowie. Po pięciu okrążeniach zawrócono go do boksu. Szef Jolly Clubu Mario Angiolini wyjaśnił mu potem, że był wolniejszy od Zeccolego tylko o sekundę, a jazdę przerwano z obawy, że pojedzie szybciej; załoga dostała samochód.

Sobota 17 lutego 1968 roku

Leo Cella, rajdowiec z okolic Sanremo, który dwa razy z rzędu wygrał tamtejszy rajd, w 1965 i 1966 roku, w 1968 roku został kierowcą fabrycznego zespołu Autodelta-Alfa Romeo w mistrzostwach świata samochodów sportowych. W lutym zespół wezwał go do Balocco, by przed 12-godzinnym wyścigiem w Sebring testował dwulitrową Alfę Romeo 33/2 razem z Teodorem Zeccolim i Roberto Bussinellem. Podczas przejazdu po trasie Misto Alfa, rozpoczętego w sobotę 17 lutego o 17.30, samochód Celli na wejściu w główną prostą, przy prędkości około 240 km/h, wymknął się spod kontroli, kilka razy koziołkował i zatrzymał się dachem do dołu przy filarze mostu nad torem. Kierowcę przewieziono do szpitala w Vercelli, gdzie zmarł około 20.30.

W kwietniowej kronice rajdowej „Motor Sport” odnotował, że fabryczny zespół Lancii stracił na początku roku dwóch najlepszych ludzi: Luciano Lombardiniego na Rajdzie Monte Carlo i Leo Cellę podczas testów Alfy Romeo w Balocco. Według Motorsport Memorial była to pierwsza śmierć na tym torze, a prokuratura w Vercelli zamknęła go po wypadku na pewien czas.

Laboratorium Formuły 1

W latach siedemdziesiątych Balocco stało się zapleczem powrotu Alfy Romeo do Formuły 1. W 1975 roku, zaraz po tym, jak w Fiorano ucichł nowy dwunastocylindrowy silnik Ferrari, w Balocco odpalono inną dwunastocylindrową jednostkę typu bokser: silnik Alfy w nowym samochodzie Brabhama na sezon 1976, a przy torze stali kierowcy zespołu, Carlos Reutemann i Carlos Pace. Trzy lata później przyszła kolej na BT46B. Jenkinson pisał w sierpniu 1978 roku, że całe testowanie i eksperymenty z uszczelnianiem fartuchów, wydajnością wentylatora i chłodnicami odbyły się na prywatnym torze Alfy. Konstruktor Gordon Murray po latach najlepiej pamiętał jedną chwilę:

„Najbardziej zapamiętałem, jak stałem za samochodem w Balocco. Niki puścił sprzęgło przy 12 000 obr./min, a tylne koła nawet nie zapiszczały. Samochód rozpędzał się do 30 mil na godzinę w ułamku chwili… po prostu wystrzeliwał z miejsca.”

Alfa miała wtedy już własny bolid Formuły 1, niezależny od Brabhama. Według Jenkinsona marka zaczęła mówić o nim otwarcie dopiero wtedy, gdy ktoś szpiegujący od środka sfotografował samochód podczas testów w Balocco; wtedy Alfa rozesłała własne zdjęcia z Vittoriem Brambillą za kierownicą. Bruno Giacomelli, który dołączył do zespołu w 1979 roku, wspominał pierwszy przyjazd na tor: samochód stał w garażu, a na ścianie wisiał ogromny czarno-biały plakat z Fariną w Alfetcie z lat pięćdziesiątych. „To był dla mnie, jako Włocha, bardzo wzruszający moment”, mówił. Zimą przed sezonem 1979 rozwijał w Balocco i na torze Paul Ricard model 177 z dwunastocylindrowym silnikiem typu bokser, a pod koniec 1980 roku w ciągu pięciu okrążeń pobił tu rekord okrążenia nowym samochodem z efektem przypowierzchniowym i ruchomymi fartuchami, zaprojektowanym przez Luigiego Marmirolego. Zmiana przepisów sprawiła, że w tej postaci samochód nigdy nie wystartował w wyścigu. W 1982 roku turbodoładowana ósemka Alfy okazała się na testach na Monzy wolniejsza od trzylitrowej dwunastki, ale na krętym torze w Balocco samochód z turbo był zwinniejszy.

Nazwa toru trafiła w tym czasie także na samochód dla klientów. W 1982 roku Alfa sprzedawała w Stanach Zjednoczonych GTV6 Balocco w serii 350 sztuk, tylko w kolorze czerwonym, z plakietką z numerem egzemplarza na pokrywie schowka. Właściciel jednego z nich przyznawał w 2014 roku, że kupującym nie tłumaczono wtedy dokładnie, co łączy nazwę z torem.

Pod szyldem Fiata

Fiat przejął Alfę Romeo w listopadzie 1986 roku i kontrolował ją od 1 stycznia 1987 roku. Przed debiutem modelu 164 na salonie we Frankfurcie „Motor Sport” był wśród nielicznych europejskich redakcji zaproszonych na cztery okrążenia dwunastomilowej, czyli liczącej około 19 km, trasy wokół toru w Balocco; prezentacji przydawała wagi obecność prezesa grupy Fiat Vittoria Ghidelli. Latem 1988 roku przyjechała tu ekipa Brabhama z Alfą 164 Procar, wyścigówką o sylwetce niemal takiej jak drogowa Alfa. Dwa krótkie testy przejechał Giorgio Pianta, a niewielki wyciek z chłodnicy wody wykryty w Balocco sprawił, że Riccardo Patrese dostał przed pokazem na Monzy polecenie, by uważał i przejechał tylko dwa okrążenia. W marcu 1989 roku w Balocco po raz pierwszy ruszył samochód, z którym Alfa Romeo weszła do amerykańskiej serii Indycar.

Rozbudowa objęła też sam ośrodek. W 1992 roku powstał pierścień szybkościowy o długości blisko 8 km, z łukami o nachyleniu 30 proc., na którym można jechać ponad 300 km/h, a w 1993 roku kręta trasa Langhe, licząca ponad 20 km. Według prezentacji Fiata z 2012 roku później przybyły tor komfortu (1999), trasa terenowa (2005), tor o niskiej przyczepności (2006), a w latach 2008–2010 kolejne nawierzchnie specjalne i platforma dynamiczna długa na 1,3 km; osobne tory ciężarówek Iveco mierzyły 7,9 km. Cały ośrodek zajmował wtedy 5,5 km², a jego trasy liczyły razem około 80 km. Balocco służyło nie tylko inżynierom: w maju 2002 roku odbyło się tu doroczne spotkanie kierownictwa grupy Fiat z analitykami finansowymi i inwestorami instytucjonalnymi.

Sala nad torem

Z czasem tor, który kiedyś ukrywano przed fotografami, stał się sceną. Na stulecie Alfy Romeo w 2010 roku marka ustawiła tam dla dziennikarzy „Motor Sport” rząd swoich samochodów wyścigowych, od Tipo B po Disco Volante i TZ2; Andrew Frankel pisał o „starym i niegdyś tajnym torze testowym Fiata”. We wrześniu 2013 roku Alfa przedstawiała w Balocco model 4C w sali konferencyjnej zbudowanej nad torem, przez której środek biegła trasa. Po zmroku dziennikarze zajęli fotele pasażerów w całej flocie 4C i w wyliczonych odstępach ruszali w ciemność, na nieoświetlony tor. Frankel opisywał, jak kierowca o imieniu Emanuele pędził z prędkością 150 mil na godzinę po odcinku, który dziennikarz wziął za prostą, po czym bez widoczności rzucił auto w lewy łuk przy 100 milach na godzinę. 31 października 2013 roku w dawnych warsztatach Autodelty Alfa wydała pierwszym pięciu klientom ze Szwajcarii, Francji, Niemiec, Holandii i Włoch egzemplarze 4C Launch Edition, a po torze woził ich Nicola Larini, mistrz DTM z 1993 roku.

W 2016 roku w Balocco odbyła się międzynarodowa prezentacja nowej Giulii. Szef marki Harald Wester mówił tam: „Przy ponad miliardzie euro zainwestowanym w tę architekturę i miliardach, które zostaną wydane na kolejne samochody na jej bazie, nasza wiarygodność zależy od tego auta”. Na początku 2019 roku kierowcy zespołu Alfa Romeo Racing, Kimi Räikkönen i Antonio Giovinazzi, jeździli seryjnymi Alfami po 5,6-kilometrowej Alfa Romeo Track. 12 czerwca 2019 roku zatrzymała się tu karawana rajdu Gumball 3000, jadąca z Wenecji do Monte Carlo, z ponad setką supersamochodów, a Giovinazzi przejechał na Alfa Romeo Track pokazowe okrążenia Giulią Quadrifoglio.

Tor pozostawał przy tym miejscem pracy, czasem niebezpiecznej. 20 grudnia 2017 roku podczas próby prototypu, który wypadł z trasy, zginął 31-letni kierowca testowy. Przedstawiciele związku zawodowego Fiom przypominali, że to drugi śmiertelny wypadek na torze w Balocco w ciągu dwóch lat. Wzywali FCA do stosowania norm bezpieczeństwa, które ochronią życie pracowników, a odpowiednie organy do szybkiego ustalenia odpowiedzialności.

Niedziela w Balocco

Dziś ośrodek należy do grupy Stellantis i dalej służy jako tor testowy. Dyrektor Lancia Corse Eugenio Franzetti mówił w 2026 roku, że nowa rajdowa Ypsilon Rally2 została zaprojektowana przez Stellantis Motorsport, zbudowana w Satory i testowana „na naszym torze w Balocco we Włoszech, a także na prawdziwych górskich drogach”. Dostępem do torów, które w dokumentach nazywa się „Comprensorio di Balocco”, zarządza spółka Stellantis Europe. Uczestnicy trackdayów drukują i podpisują jej oświadczenie, że znają regulamin Balocco Proving Ground i podręcznik bezpieczeństwa.

W 2026 roku włoski organizator Track4fun zaplanował tu cztery niedzielne trackdaye: 22 marca, 7 czerwca, 13 września i 8 listopada. Uczestnicy mogą jeździć po Alfa Romeo Track o długości 5,6 km i po krętszej wewnętrznej pętli Langhe, liczącej 4,7 km. Dopuszczone są auta drogowe i wyczynowe, opony typu slick są dozwolone, a organizator podaje, że limitu hałasu nie ma. Na termin listopadowy podawał ceny od 200 euro za godzinną turę do 500 euro za cały dzień, z VAT. Kierowca auta drogowego potrzebuje kasku otwartego albo integralnego; w autach wyczynowych obowiązują też kombinezon, rękawice i buty, a przy pasach cztero- lub sześciopunktowych organizator zaleca system HANS. Na terenie nie ma boksów ani punktów zasilania, osoby niepełnoletnie nie wjadą przez bramę, pasażer musi mieć ukończone 18 lat, a drony są zakazane.

Program na 8 listopada przewiduje otwarcie bram dla kierowców o 8.30, obowiązkową odprawę o 9.15 i jazdę przy otwartej alei serwisowej od 10.15 do 13.00 oraz od 14.30 do 17.00. Organizator zapowiada, że trackday odbędzie się także w deszczu i że zwrotów ani voucherów nie przewiduje.

Kalendarium

1961: Alfa Romeo zaczyna budowę toru w Balocco.
1962: Balocco zaczyna działać jako tor prób Alfy Romeo.
1964: próba na mokrym torze przed Rajdem Jolly Hotels; jedzie w niej Sandro Munari.
1968: 17 lutego podczas testu Alfy Romeo 33/2 ginie Leo Cella.
1975: w Balocco rusza silnik Alfy w nowym samochodzie Brabhama na sezon 1976.
1978: tajne testy Brabhama BT46B z wentylatorem.
1980: Bruno Giacomelli bije rekord okrążenia.
1987: od 1 stycznia Alfę Romeo kontroluje Fiat.
1989: w marcu pierwszy przejazd samochodu Alfy do serii Indycar.
1992: oddanie pierścienia szybkościowego.
1993: oddanie trasy Langhe.
2013: wydanie pierwszych egzemplarzy 4C Launch Edition klientom.
2017: 20 grudnia ginie kierowca testowy.
2019: postój rajdu Gumball 3000.
2026: cztery trackdaye Track4fun dla właścicieli własnych aut.