Phillip Island: od szutrowej pętli z 1928 r. do pożegnania z MotoGP

Przed wyścigiem samochodów na wyspie Phillip Island w marcu 1928 roku Bill Scott pożyczył konia z wozem, przybił do wewnętrznej strony koła pasek gumy i objechał wiejskie drogi, licząc, ile razy guma trzepnie go w but. Po przemnożeniu przez obwód koła wyszło 6,569 mili na okrążenie. Tak zmierzono trasę wyścigu z 1928 roku, który później zaczęto nazywać pierwszym Grand Prix Australii. Prawie sto lat później stały tor parę mil dalej, Phillip Island Grand Prix Circuit, żegna się z oboma motocyklowymi mistrzostwami świata, a rodzina jego właściciela zapewnia, że ta ziemia „na pewno pozostanie torem wyścigowym”.

Lokalizacja	Back Beach Road, Ventnor, wyspa Phillip Island, Wiktoria, Australia
Typ	tor stały, otwarty w miejscu innym niż drogowa trasa z lat 1928–1935
Długość	4,48 km według licencji FIA
Kierunek jazdy	przeciwnie do ruchu wskazówek zegara
Zakręty	12
Otwarcie	15 grudnia 1956 r.
Rekord okrążenia	1:24,0607, Tim Slade, Brabham BT62, 15 maja 2022 r.
Licencja FIA	stopień 3
Właściciel	Linfox Property Group (od 2004 r.); podmiot prowadzący tor: PI Operations Pty Ltd
Najważniejsze imprezy	motocyklowe Grand Prix Australii (1989, 1990, 1997–2026, bez 2020 i 2021; ostatnia edycja zaplanowana na październik 2026 r.); WorldSBK (od 1990 r., ostatnia runda w lutym 2027 r.); Armstrong 500 (1960–1962)
Status	czynny

Sto mil w kurzu

W latach 20. prawo Wiktorii zabraniało wyścigów na drogach publicznych, a samochody i motocykle mogły się ścigać tylko na zamkniętych speedwayach. W 1927 roku mieszkańcy maleńkiej społeczności wyspy w zatoce Westernport zagłosowali za oddzieleniem swojego samorządu od lądowej gminy i to otworzyło furtkę. Delegacja Victorian Motor Cycle Union, do której dołączył Light Car Club of Victoria, zaproponowała zawody na marzec 1928 roku. Przewodniczący rady, Sambell, bez trudu przekonał mieszkańców, że wyścigi przyniosą wyspie korzyści. W lutym 1928 roku rada gminy formalnie zgodziła się na imprezę klubu.

Trasa była prostokątem z wiejskich dróg: wąskich, wypukłych i szutrowych, tylko miejscami utwardzonych tłuczniem wwałkowanym w żwir. Według opracowania historyka Marka Bisseta firmy Commonwealth Oil Refineries i Castrol dostarczyły 5000 galonów przepracowanego oleju, którym polano drogę przeciw kurzowi. Zakręty nazwał Scott. Obiad w hotelu Isle of Wight przypomniał mu melbourneński pub Young and Jackson's, stąd pierwsza nazwa; potem przyszły Gentle Annie, wąski przekop Needle's Eye, Hell, mostek nazwany Bridge of Sighs, bo przejechawszy go, odetchnął z ulgą, i wreszcie Heaven Corner. Heaven, Hell, Young and Jacksons i Gentle Annie wymienia także Fergus Cameron w historii mówionej spisanej przez towarzystwo historyczne wyspy.

Regulamin wymagał, by w każdym samochodzie jechał mechanik, by kierowca i mechanik mieli atestowane kaski, by opony były australijskiej produkcji i by wszyscy jechali zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Wyścig na sto mil wyznaczono na poniedziałek 26 marca, święto Eight Hour Day. Dzień wcześniej lunęło i start przesunięto na sobotę 31 marca. Mimo to w poniedziałek na wyspę przypłynęło około tysiąca osób, co było rekordem odwiedzin Cowes w jeden dzień; dla nich zorganizowano próby szybkości. W wyścigu wystartowało 17 samochodów o pojemności do 2 litrów, w czterech klasach i dwóch biegach.

Popołudniowy bieg długo prowadził Arthur Terdich w Bugatti, z dziewięcioma minutami przewagi na początku 15. okrążenia. Wtedy samochód stanął, jak się zdawało, bez paliwa. Terdich złapał podwózkę do boksów i wrócił z kanistrami, a tam okazało się, że jego mechanicy zdążyli już ściągnąć auto do alei serwisowej. Wygrał kapitan Arthur Waite w doładowanym Austinie 7. Waite służył pod Gallipoli, potem pracował u Austina, a do Australii wrócił w 1927 roku. Fabryka przysłała mu odmianę Sports z kompresorem Cozette i czterobiegową skrzynią zamiast specjalnego samochodu z Brooklands, który chciał, bo ten był już sprzedany. Pięć tysięcy widzów wróciło do domów oblepionych kurzem.

Nazwa Australian Grand Prix pojawiła się wcześniej, w 1927 roku przy imprezie w Goulburn w Nowej Południowej Walii. Gdy okazało się, że nikt nie przejął praw do tej nazwy, organizatorzy z wyspy zaczęli jej używać i przylgnęła. Policja Wiktorii groziła organizatorom procesem, gdyby ucierpiał ktoś z publiczności. Spór rozwiązano w urzędzie: we wrześniu 1930 roku delegacja z prezesem rady wyspy A.K.T. Sambellem wywalczyła zmianę ustawy Motor Car Act, która zabraniała samorządom zamykać drogi dla wyścigów.

Panem tej pętli został Bill Thompson z Sydney. Wygrał Grand Prix w 1930 roku w Bugatti, w 1932 roku znowu, a w 1933 roku w Rileyu, w deszczu i gradzie. Kurz był taki, że według jego słów nawigował, „patrząc na wierzchołki drzew”. W 1932 roku Albert Edwards w Alvisie gwałtownie odbił, gdy z boksów wyjeżdżał inny samochód, wypadł z drogi i dachował w strefie zakazanej, gdzie stał sędzia klubu Dick Wilkinson. Nogę Wilkinsona amputowano na miejscu. Ostatnie Grand Prix na drogach wyspy odbyło się w marcu 1935 roku; potem wyścig miał krążyć między stanami, a w 1936 roku pojechał do Victor Harbor w Australii Południowej. Na krótszej trasie samochody ścigały się jeszcze do 1938 roku, motocykle do 1940 roku.

Klub z kawiarni

W 1951 roku sześciu miejscowych przedsiębiorców uznało, że wyścigi trzeba na wyspę przywrócić. Spotykali się w kawiarni, a 26 marca 1952 roku odbyło się zebranie założycielskie Phillip Island Auto Racing Club, w skrócie PIARC. Działkę kupili od P.D. Whitlocka, właściciela salonu Brighton Beach Motors w Melbourne i entuzjasty wyścigów. Klub ogłosił zapis na 7000 udziałów po 10 funtów. Nowy tor miał leżeć parę mil na południe od dawnej drogowej pętli.

Długość zmierzono Alfą: do certyfikacji toru międzynarodowego potrzebne były trzy mile. Wytyczanie i spulchnianie gruntu glebogryzarką ruszyło w styczniu 1953 roku. Budowa trwała cztery lata, napotkała poważne kłopoty inżynieryjne, a klub musiał prosić udziałowców o kolejne pieniądze. Według historii klubu sama budowa kosztowała PIARC około 50 000 funtów.

Wielkie otwarcie, jednodniowy wspólny mityng samochodów i motocykli, odbyło się 15 grudnia 1956 roku. Jack Day, jeden z założycieli, przejechał samochodem przez taśmę. Pierwszy wyścig, dla aut wyścigowych do 1500 cm³, krył w sobie drugi, dla pięćsetek, więc pierwszą szachownicę zobaczył Murray Rainey w Cooperze. Cały ośmiookrążeniowy dystans 24 mil wygrał Lex Davison w doładowanym Cooperze z silnikiem Vincenta, przygotowanym przez inżyniera Phila Irvinga, jednego z założycieli klubu. Wyścig o Bill Thompson Memorial Trophy wygrał młody Jack Brabham w Cooperze-Climaksie przed Bibem Stillwellem w Jaguarze typu D. Brabham ustanowił też rekord okrążenia: 2 minuty 26 sekund. Wśród motocyklistów startował Keith Campbell, który rok później został pierwszym australijskim mistrzem świata.

Wyścig, który przeniósł się do Bathurst

Producent amortyzatorów Armstrong wymyślił wyścig na 500 mil dla seryjnych samochodów i pierwszy raz rozegrano go na wyspie w 1960 roku. Organizował go Light Car Club of Australia. Zwyciężyli Frank Coad i John Roxburgh w Vauxhallu Crescie, po ponad ośmiu godzinach jazdy, przed faworyzowanymi Bobem Jane'em i Harrym Firthem w Mercedesie. Formalnie przyznano wtedy tylko miejsca w klasach. Dopiero dochodzenie z 1992 roku ustaliło, że załoga Coada i Roxburgha pierwsza przejechała pełny dystans. Jane i Firth wygrali dwie kolejne edycje, w 1961 i 1962 roku.

Trzecia edycja tak zniszczyła nawierzchnię, że trzeba ją było położyć od nowa. Most w San Remo, łączący wyspę z lądem, nie udźwignąłby jednak sprzętu do asfaltu na gorąco, więc wyścig potrzebował nowego miejsca. Promotor Sandown chciał go zatrzymać w Wiktorii, ale zamierzał sprzedać połowę praw do nazwy innej marce. Organizatorzy wybrali Bathurst. Tak narodził się wyścig znany dziś jako Bathurst 1000. Klub nie miał pieniędzy na naprawę i na spłatę kredytów, zamknął tor i wystawił teren na sprzedaż.

Kupił go w połowie lat 60. Len Lukey, melbourneński producent tłumików i kierowca wyścigowy, który w 1959 roku wygrał na wyspie ostatni wyścig serii Gold Star i tytuł najlepszego kierowcy Australii. Umowa pozwalała klubowi odbudować tor i dalej organizować zawody. Lukey ogrodził teren, zbudował zbiorniki wody, basen i ogrody, a klub dołożył odwodnienie i skończył wieżę kontroli wyścigu. Na jego cześć nazwano wzniesienie Lukey Heights. W latach 60. i 70. ścigali się tu Pete Geoghegan, Norm Beechey, Bob Jane, a potem Peter Brock, Allan Moffat i Dick Johnson. Lukey zmarł w 1978 roku i wraz z nim wygasło porozumienie z klubem. Ostatnim mityngiem PIARC w tamtej epoce był jubileusz pięćdziesięciolecia pierwszego Grand Prix, z przejazdami po dawnej drogowej pętli w Cowes. Potem teren wrócił do roli gospodarstwa.

Farmerzy i motocykliści

W połowie lat 80. tor kupiła spółka Placetac, za którą stały miejscowe rodziny Cameronów i Hendersonów oraz inni udziałowcy. Fergus Cameron opowiadał po latach: „Kupiliśmy go dla farmy”. Inwestorzy i wszyscy wokół ciągle jednak mówili o historii wyścigów na wyspie. W 1988 roku firma Barfield inżyniera i promotora Boba Barnarda dostała rundę motocyklowych mistrzostw świata. Właściciele toru weszli z Barnardem w spółkę pół na pół, z prawem do przebudowy obiektu.

Według Camerona dawny tor był tak dobrze wytyczony, że jego kształtu prawie nie trzeba było zmieniać, ale tak źle zbudowany, że inżynierskiej pracy było mnóstwo. Robili ją głównie miejscowi, przy ziemnych pracach przede wszystkim przedsiębiorca Peter Blom. Według RacingCircuits.info pętlę skrócono o mniej więcej pół kilometra, a na modernizację wydano 5 mln dolarów australijskich.

Motocyklowe Grand Prix odbyło się 9 kwietnia 1989 roku. Wayne Gardner na Hondzie wygrał wyścig klasy 500 cm³ o niecałe pół sekundy przed Wayne'em Raineyem, a według operatora toru oglądało to ponad 90 000 widzów. Rok później Gardner wygrał znowu, choć od drugiego okrążenia owiewka szorowała mu po asfalcie po pękniętym mocowaniu; drugi był Mick Doohan i był to pierwszy w historii australijski dublet w klasie 500 cm³. Oficjalny serwis MotoGP zalicza oba wyścigi do najlepszych w dziejach królewskiej klasy. W 1990 roku przyjechały też po raz pierwszy mistrzostwa świata Superbike; wygrali Australijczycy Peter Goddard i Rob Phillis.

Sukces sportowy nie był finansowym. Cameron wspominał, że pierwsze Grand Prix przyniosło wielką stratę, a sponsorów trudno było znaleźć, bo rząd Johna Caina zakazywał reklamy papierosów. Zakaz reklamy tytoniu i alkoholu w Wiktorii kosztował wyspę Grand Prix na siedem lat. W latach 1991–1996 motocykle ścigały się na Eastern Creek pod Sydney. Wróciły w 1997 roku: Doohan prowadził pewnie, wywrócił się na 17. okrążeniu i wygrał Àlex Crivillé. Rok później Doohan wygrał tu i przypieczętował piąty tytuł mistrza świata. Operator podaje, że patrzyło na to 75 000 osób.

Prosta Gardnera, zakręt Stonera

Główna prosta nosi nazwisko Gardnera, a pierwszy zakręt od 1999 roku nazywa się Doohan Corner. W październiku 2012 roku, w przeddzień rundy na wyspie w sezonie, po którym Casey Stoner kończył karierę, trzeci zakręt nazwano Stoner Corner. Stoner, który do tamtej pory wygrał tu MotoGP pięć razy z rzędu, od 2007 roku, sam wybrał szybki lewy zakręt w dół, wchodzony przez motocykle MotoGP z prędkością ponad 250 km/h. Mówił o nim: „Jadę tam prawie na pełnym gazie na piątym biegu, a to cholernie szybko”. Na planie toru jest dwanaście zakrętów, a wśród ich nazw Southern Loop, Siberia, Miller Corner i Lukey Heights. Z toru widać Cieśninę Bassa. Jeździ się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, odwrotnie niż na dawnej pętli z 1928 roku.

Fergus Cameron, opowiadając o torze, przytoczył opis Lukey Heights autorstwa Valentina Rossiego:

Ten zakręt leży na kawałku asfaltu rozsmarowanym jak masło na płaskim zielonym wzgórzu. Trzyma się wzgórza ciasno, idzie za każdym jego zarysem. To jak długie S, najpierw w lewo, potem w prawo, a szczyt wypada na wierzchołku wzgórza.

Nawierzchnię w nowej epoce kładziono trzy razy: w 1988, 1998 i 2012 roku. Ostatnia kosztowała 3 mln dolarów, zużyto 5000 ton asfaltu, położonego na miejscu w dwa dni po półtora roku przygotowań i modelowaniu trójwymiarowym z tolerancją 3 milimetrów. Nowy asfalt zaskoczył: zużycie opon na treningach było tak duże, że ze względów bezpieczeństwa wyścig MotoGP skrócono z 27 do 19 okrążeń.

Przez ponad 20 lat, co najmniej do 2020 roku, absolutny rekord toru należał do Simona Willsa, który 13 lutego 2000 roku pojechał w Reynardzie 94D Formuły Holden. W 2020 roku serwis The Race Torque nazywał Phillip Island najszybszym torem Australii: średnia prędkość na rekordowym okrążeniu Willsa przekraczała 195 km/h. Dziś rekord należy do Tima Slade’a, który 15 maja 2022 roku przejechał okrążenie w sportowym Brabhamie BT62 w 1:24,0607.

Linfox i kontrakty

W 2004 roku Placetac sprzedał tor Linfox Property Group, grupie transportowej i nieruchomościowej z Melbourne, którą założył i prowadzi Lindsay Fox. Cameron, który kierował torem od 1984 roku, tłumaczył po latach, że w 2004 roku tor nie miał długich kontraktów ani na MotoGP, ani na Superbike i trudno było je odnowić, bo otwierano właśnie Losail i Sepang, a przy nich obiekt na wyspie wyglądał drugorzędnie. W ciągu pięciu lat Linfox wydał prawie 10 mln dolarów: na halę wystawową, zaplecze dla firm, monitoring, garaże, płytę poślizgową do szkoleń i kartodrom, który w małej skali powtarza kształt dużego toru. W 2009 roku tor był zajęty przez około 280 dni w roku. Kartodrom ma 750 metrów i działa obok centrum dla zwiedzających z ekspozycją historii motorsportu.

Dziesięcioletnie umowy na MotoGP i WorldSBK, do 2026 i 2027 roku, tor podpisał w 2016 roku. Umowę na Grand Prix właściciel praw do MotoGP zawierał jednak z Australian Grand Prix Corporation, która wynajmuje tor od Linfoxu; tak w 2023 roku tłumaczył dyrektor sportowy Dorny Carlos Ezpeleta lokalnej gazecie „South Gippsland Sentinel-Times”.

Rok dwóch pożegnań

W lutym 2026 roku rząd Wiktorii odrzucił prośbę Dorny o przeniesienie Grand Prix na tor Albert Park w Melbourne i zaoferował dodatkowe pieniądze pod warunkiem, że wyścig zostanie na wyspie. Dzień później minister sportu Steve Dimopoulos potwierdził, że trzydzieste MotoGP na Phillip Island, w październiku 2026 roku, będzie ostatnim. Powiedział: „Mogliśmy go zatrzymać w Wiktorii, gdybyśmy sprzedali Phillip Island”. Dodał, że rok wcześniej przyszło 91 000 widzów, najwięcej od 13 lat. Od 2027 roku Grand Prix Australii pojedzie po ulicach Adelajdy, na sześć sezonów, do 2032 roku. Ostatnie MotoGP na wyspie zaplanowano na 23–25 października 2026 roku.

Cztery miesiące później WorldSBK ogłosiło, że od 2028 roku australijska runda przenosi się na tor The Bend w Australii Południowej. Pożegnalna runda na wyspie, 19–21 lutego 2027 roku, będzie trzydziestą szóstą tutaj; żaden inny tor nie gościł tej serii tyle razy, łącznie w 76 wyścigach. Potem Bob Barnard, projektant toru, ostrzegł, że obiekt może zostać zamknięty i sprzedany pod pole golfowe. Na początku lipca 2026 roku Andrew Fox, dyrektor zarządzający Linfox Property Group, zaprzeczył: tor nie jest na sprzedaż, a gdy ostatnio proponowano pole golfowe na sąsiedniej działce, rada gminy głosowała przeciw.

Własnym autem na wyspę

Tor nie ma w kalendarzu własnych dni treningowych dla samochodów; takie dni odbywają się na zezwoleniu federacji Motorsport Australia, a operator odsyła do współpracujących organizatorów. Na liście są Drive Events, Evolve Driving, On Track Events i Audi Driving Experience, a dla motocyklistów Phillip Island Ride Days i California Superbike School.

Drive Events nie wymaga licencji sportowej: wystarczy zarejestrowany samochód i prawo jazdy ważne w Wiktorii, także zagraniczne. Dzień to sześć piętnastominutowych sesji w grupach dobranych według tempa; w wariancie Performance Drive School pięć dłuższych sesji z instruktorem w aucie i zajęcia w sali. Bilet na Drive Day 9 grudnia 2026 roku kosztował w październiku 2026 roku 375 dolarów australijskich plus 13 dolarów opłaty rezerwacyjnej. Evolve Driving prowadzi na torze kursy jazdy sportowej, na które przyjeżdża się własnym samochodem. Klubowe sprinty z pomiarem czasu prowadzi między innymi Marque Sports Car Association: co najmniej cztery sesje z pomiarem czasu, każda najwyżej 12–15 minut, najwyżej 26 aut naraz na torze i limit hałasu 95 dB.

Parę mil na północ drogi dawnej pętli wciąż leżą prawie nietknięte, tyle że pod asfaltem. Jim Scaysbrook, który objechał je Lombardem z 1928 roku do tekstu w „Motor Sport” z 2008 roku, opisał przy Young and Jackson's drewnianą tabliczkę z nazwą zakrętu, choć sam zakręt zamienił się w rondo, a Hell Corner niedawno zniknął pod kolejnym.

Kalendarium

• 1928: pierwszy wyścig na 100 mil po drogach wyspy, 31 marca; wygrywa Arthur Waite w Austinie 7.
• 1935: ostatnie Grand Prix Australii na drogowej pętli.
• 1952: zebranie założycielskie PIARC, 26 marca.
• 1956: otwarcie stałego toru, 15 grudnia.
• 1960: pierwszy Armstrong 500; wygrywają Frank Coad i John Roxburgh.
• 1962: trzecia i ostatnia edycja Armstrong 500 na wyspie; tor zamknięty.
• 1963: Armstrong 500 rusza w Bathurst.
• 1978: śmierć Lena Lukeya, upadek toru.
• 1988: Barfield Boba Barnarda dostaje rundę motocyklowych mistrzostw świata; przebudowa.
• 1989: pierwsze motocyklowe Grand Prix Australii, wygrywa Wayne Gardner.
• 1990: pierwsza runda WorldSBK na wyspie.
• 1997: powrót motocyklowego Grand Prix po sześciu latach na Eastern Creek.
• 2004: tor kupuje Linfox Property Group.
• 2012: trzeci zakręt otrzymuje nazwę Stoner Corner; nowa nawierzchnia.
• 2022: Tim Slade bije absolutny rekord toru.
• 2026: ogłoszenie przeprowadzki MotoGP do Adelajdy i WorldSBK na The Bend; ostatnie MotoGP na wyspie w październiku.