Porsche Ring: jak trójkąt Sauga pod Parnawą stał się torem wyścigowym

Wiosną 1959 r. przy jednym z zakrętów trójkąta Sauga, drogowej pętli pod Parnawą (Pärnu), pracowała koparka. Przyglądał się jej motocyklista Hugo Teppand. Rok wcześniej usłyszał od sędziego z Tallinna, że trasa jest „za prosta”, więc razem z dawnym zawodnikiem Antsem Martinsonem, wtedy operatorem koparki, postanowił własnymi siłami usypać nasyp przy nowym zakręcie w kształcie litery S. Trzy dekady później jego syn Enn zamienił ten sam trójkąt w tor, na którym w 1992 r. rozstrzygnięto mistrzostwa Estonii, a w kwietniu 2013 r. we wsi Papsaare otwarto przebudowany kompleks, od 2021 r. nazywany Porsche Ring. Historia toru pod Parnawą to przede wszystkim historia kawałka publicznych dróg, który kilka pokoleń kierowców uparcie zamieniało w tor wyścigowy.

Lokalizacja	wieś Papsaare pod Parnawą, prowincja Parnawa (Pärnumaa), Estonia; około 8 km od miasta
Typ	tor wyścigowy dla samochodów i motocykli; w kompleksie także tor rallycrossowy i trasa terenowa
Długość	3,172 km (w opisie oferty operatora w zaokrągleniu 3,2 km)
Szerokość	12–14 m
Zakręty	15, w tym 10 lewych i 5 prawych
Projektanci obecnej pętli	według operatora Tarmo Sulger, Andres Hall i Tõnu Soomer
Otwarcie	wyścigi na drogach trójkąta Sauga w 1947 r.; pierwsze oficjalne zawody na pętli wydzielonej w trójkącie w 1992 r.; przebudowany tor otwarty 27 kwietnia 2013 r.
Licencja	operator podaje licencję FIA stopnia 4; na liście torów licencjonowanych przez FIA z 31 marca 2026 r. obiektu nie ma
Najszybsze okrążenie	1:05,775, Ralf Aron, Kalana, próba rekordowa podczas Estonian Grand Prix, 8 sierpnia 2026 r.
Operator	Rada OÜ, prezes zarządu Andres Hall
Najważniejsze imprezy	Estonian Grand Prix; etapy mistrzostw Estonii i krajów bałtyckich w wyścigach samochodów i motocykli
Status	czynny; sezon od kwietnia do października, zimą imprezy i, przy sprzyjającej pogodzie, jazdy w weekendy

Pętla między Audru a Sauga

Operator toru wywodzi jego tradycję z lat 30., kiedy pod Parnawą ścigano się po drogach publicznych. Prasa z epoki opisuje taki wyścig z 14 sierpnia 1938 r. Parnawski oddział Estońskiego Motoklubu urządził wtedy ogólnokrajowe zawody motocyklowe na pętli dróg między Parnawą, Audru a Sauga. Na czas wyścigu drogę zamknięto dla ruchu, publiczność mogła oglądać jazdę przy dworze Sauga i częściowo przy zakręcie Vana-Pärnu, a do startu dopuszczono tylko tych, którzy wcześniej przejechali pięć okrążeń treningowych. Wśród nagród było 140 kg benzyny. Wygrał Eduard Johanson na BSA, który 20 okrążeń pętli o długości 2,65 km z ostrym zakrętem przejechał w 44 minuty i 5 sekund, ze średnią 72 km/h.

W relacjach z lipca 1947 r. trasa nosi nazwę „trójkąt Sauga” (Sauga kolmnurk). Zapowiedź opisywała ją jako odcinek szosy na Kuressaare, most Sauga i powrót na tę samą szosę, a zawody dla motocykli przygotował parnuski oddział republikańskiego klubu automobilowo-motocyklowego, liczący wtedy 40 członków. Reporter „Noorte Hääl” wytknął organizatorom, że start opóźnił deszcz, a potem jeszcze godzinę szukano dyżurnego lekarza; przyznał jednak, że dla parnuskich działaczy były to pierwsze takie zawody. Najszybszy z seniorów, Oskar Kullerkupp z Tallinna, jechał ze średnią 78,84 km/h.

W 1958 r. drogowcy pokryli asfaltem około 800 m piaszczystego i miejscami niebezpiecznego odcinka, a przy okazji poprawili zakręty. „Spordileht” pisał, że wyścigi na trójkącie zawsze oglądały tysiące mieszkańców Parnawy, a „Pärnu Kommunist” nazywał trójkąt po zawodach z 13 i 14 września jedną z najpopularniejszych tras obok pętli Pirita–Kose–Kloostrimetsa w Tallinnie. W ciągu dwóch dni padło wtedy 11 rekordów trasy, a mistrz sportu Vambola Helm przejechał na 350-centymetrowym motocyklu okrążenie liczące 2 km i 715,37 m w 1 minutę i 38 sekund, ze średnią 99,74 km/h. W czerwcu 1959 r. program ogólnozwiązkowych mistrzostw w wielodniowej jeździe samochodowej, ze startem i metą w Parnawie, przewidywał próby szybkości na trójkącie na początku i na końcu 2500-kilometrowej trasy po drogach Estonii, Łotwy i Litwy.

Ścigały się tu także samochody. W lipcu 1965 r. na trójkącie rozegrano ostatni etap mistrzostw Estońskiej SRR w wyścigach samochodów i motocykli. Wśród motocykli 500 cm³ zgłoszono ośmiu zawodników, wszystkich z Parnawy, a wygrał Hugo Teppand; w klasie samochodów formułowych do 1,5 litra najlepszy był Jaan Küünemäe w wyścigowym wartburgu z NRD. Zwycięzca wśród motocykli z wózkiem bocznym 500 cm³, mistrz sportu Valdur Ploom, narzekał w tej samej gazecie, że trasa lepiej nadaje się do jazdy figurowej niż do wyścigów, a nawierzchnia nie była w porządku.

Mopedy, minister i spółdzielnia „Turbo”

W maju 1977 r. zastępca przewodniczącego Rady Ministrów Estońskiej SRR Bruno Saul mówił na republikańskiej naradzie w Tallinnie, że trójkąt Sauga, podobnie jak tor Vana-Võidu w Viljandi, wymaga poprawek, a „pierwszą potrzebą” kierowców wyścigowych jest zamknięty tor. Takiego toru nie było. Na trójkącie ścigały się w 1983 r. dzieci i nastolatki na mopedach, a dwa lata później prasa pisała, że to dotychczasowe miejsce wyścigów mopedziarzy jest przebudowywane. Jak wyjaśniono w 1990 r., drogi trójkąta przebudowano w 1986 r. na podstawie projektu remontu kapitalnego, za zgodą Rady Ministrów, z myślą o tym, by można było na nich urządzać także zawody motorowe; sam remont 1,4 km drogi na Papsaare kosztował około 600 000 rubli.

We wrześniu 1989 r. trójkąt dostał nowy asfalt, a Estonia pierwsze od 1978 r. wyścigi samochodów po torze. „Pärnu Ring 89” był pokazem spoza kalendarza, ale z wysokimi nagrodami pieniężnymi i całym stołem nagród specjalnych. „Z czym «właściwe instancje» nie mogły się uporać przez trzy dziesięciolecia, z tym czterej ludzie ze spółdzielni «Turbo» uporali się w trzy tygodnie”, pisał korespondent „Maaleht” Tõnu Kann. Pula nagród, 28 000 rubli, sprowokowała jednego z estońskich kierowców do uwagi, że za takie pieniądze mógłby się ścigać choćby na polu kartofli. Pomysł od lat nosił w głowie Enn Teppand, syn Hugo, który dla tej sprawy założył spółdzielnię „Pärnu Ring”. Przed drugim pokazem, w sierpniu 1990 r., do trójkąta dobudowano specjalny odcinek; zawody oglądały tysiące widzów, a w klasie formuły 1600 wygrał Toivo Asmer. W tym samym roku starosta przekazał państwowe grunty gminie Audru z przeznaczeniem na tor.

Nie wszyscy się cieszyli. We wrześniu 1990 r. 21 rodzin ze wsi Papsaare zaprotestowało przeciw wyścigom: podczas zawodów nie mogły wyjechać z domów, kibice parkowali na podwórkach, a hałas dokładał się do tego, który i tak niósł się od pasa startowego pobliskiego lotniska. W trakcie sporu wyszło na jaw, że „tor Sauga” formalnie nie istnieje, bo na papierze to wciąż drogi publiczne. Rada wiejska w Audru podtrzymała jednak zgodę na zawody.

We wrześniu 1992 r. w obrębie trójkąta działała już pętla o długości 2,3 km, ukończona w środę przed zawodami. Rozegrano na niej etap mistrzostw Estonii dla samochodów i motocykli, pierwsze oficjalne zawody na tej pętli; tytuł w formule 1600 zdobył Urmas Uusneem, a Toivo Asmer wypadł z trasy i zatrzymał się tuż przed słupem energetycznym. Zwycięzca klasy superbike Jüri Raudsik liczył, że teraz da się trenować w kraju: za godzinę na torze w Rydze trzeba było zapłacić 60 dolarów, „a to za drogo”.

Estring i obwodnica

W 2001 r. tor zmienił wygląd, a w następnych latach występował jako Estring; Enn Teppand jako główny organizator ściągał tu wyścigi krajów bałtyckich i Europy Wschodniej. Pieniędzy na wielkie inwestycje nie było, a największym zmartwieniem w 2002 r. była droga Nurme, rozjeżdżana zimą przez ciężarówki z drewnem. Tor, który stopniowo wyrósł z trójkąta Sauga, zaprojektował i budował Enn Teppand, a od 1995 do 2009 r. obiektem zarządzała firma Erki Sport Eikiego Eristego.

Jesienią 2009 r. gmina Audru rozpisała konkurs na prawo zabudowy terenu toru na 50 lat. Wygrał klub A2 Racing, którym kierował 31-letni Andres Hall, wcześniej przez sześć lat kierowca w klasie Super 1600. W komisji zasiadał m.in. Toivo Asmer, a o wyniku przesądziła korzystniejsza dla gminy oferta czynszowa A2 Racing. Hall tłumaczył później, że projekt umożliwiły dwie rzeczy: nowa obwodnica, dzięki której biegnącą przez tor szosę można było włączyć w zamkniętą pętlę, oraz plan zagospodarowania przygotowany wcześniej przez Erki Sport. W lutym 2011 r. fundacja Ettevõtluse Arendamise Sihtasutus (EAS) przyznała na przebudowę ponad 3,19 mln euro z funduszy unijnych, przy wkładzie własnym 27,5 proc., czyli około 1,4 mln euro.

Koparki firmy Lemminkäinen Eesti weszły na teren w listopadzie 2011 r. Planowano wtedy pętlę długości 3,3 km spełniającą wymogi bezpieczeństwa FIA stopnia 2. Enn Teppand przedstawił własne pomysły na poprawki, ale Hall odpowiedział, że przy budżecie bliskim pięciu milionów euro nie da się ich zrealizować, a z dziesięć razy większą kwotą nie byłoby problemu. Szybki zakręt starego toru miał odtąd nosić imię motocyklisty Hanno Velta.

Stare zakręty, nowy asfalt

Pod koniec sierpnia 2012 r. niemal gotowy tor objechało około 50 samochodów sportowych ze Szwecji, Finlandii, Rosji, Łotwy i Estonii; nikt nie mierzył czasów. Olari Vokk z zarządu firmy Auto 100, estońskiego partnera organizatora, mówił, że to entuzjaści, którzy swoich aut używają głównie na torach, bo na drogach publicznych przepisy na to nie pozwalają. Estoński kierowca wyścigów formułowych Sten Pentus nazwał Audru „idealnym krótkim torem długości 3,2 km”. Pierwsze oficjalne zawody na przebudowanym obiekcie, etap motocyklowych mistrzostw Estonii, odbyły się 1 i 2 września 2012 r. Hanno Velt, jeden z pierwszych, którzy przejechali nowy tor motocyklem, chwalił, że trajektorie starych zakrętów zostały podobne, a prędkości w nich wyraźnie wzrosły. O nowym fragmencie mówił ostrożniej:

„Zakręt za startem jest ślepy i trochę straszny, dla wielu pewnie na początku trudny; trzeba się przyzwyczaić, kiedy zdjąć gaz.”

Oficjalne otwarcie odbyło się 27 kwietnia 2013 r. Przebudowa kosztowała według ERR blisko sześć milionów euro. Prezes Estońskiego Związku Sportu Samochodowego Ari Vatanen mówił, że jest „naprawdę dumny”, iż Estonia ma najnowocześniejszy tor w tej części Europy, a Andres Hall przyznał, że trudności okazało się „o rząd wielkości więcej”, niż zakładał. Od 8 marca 2013 r. obiekt nazywał się auto24ring, na mocy dziesięcioletniej umowy sponsorskiej z portalem ogłoszeń motoryzacyjnych auto24.ee. ERR pisał wtedy, że według parametrów FIA to tor stopnia 3, a Hall tłumaczył, że nie wjadą tu Formuła 1 ani prototypy LMP, ale samochody GT i bolidy do Formuły 3 tak.

Dzisiejsza pętla ma według operatora 3172 m, 15 zakrętów, z czego pierwszy i ostatni mają ujemne pochylenie; najszybszym operator nazywa zakręt Velt Motocentri. W 2014 r. odbył się tu etap mistrzostw Finlandii, a także wyścigi klas Renault Clio i Formuły Renault 1.6 towarzyszących szwedzkiej serii STCC; samych samochodów turystycznych STCC do Estonii nie przywieziono. W 2017 r. gmina Audru wystawiła tereny toru na przetarg. Za prawo zabudowy dostawała 13 500 euro rocznie, a cenę wywoławczą, 260 000 euro, ustalono tak, by od razu odzyskać czynsz za 20 lat. Najwyższą ofertę, 521 000 euro, złożyła spółka Inkasso24, ale A2 Racing skorzystało z prawa pierwokupu i kupiło obiekt. Po wygaśnięciu umowy z auto24 przedstawiciel Porsche w Estonii, firma Auto 100, podpisał 9 sierpnia 2021 r. pięcioletnią umowę na nazwę toru: od tego dnia to Porsche Ring.

8 sierpnia 2026 r., podczas Estonian Grand Prix, Ralf Aron przejechał okrążenie w 1:05,775 za kierownicą Kalany, samochodu, który zbudował Tõnis Vanaselja ze swoim zespołem estońskich inżynierów; „Postimees” nazwał to nowym rekordem toru. Operator zapisuje wynik jako próbę rekordową, osobno od rekordów wyścigowych.

Hałas, petycje i zakręt numer 6

Skargi na hałas wróciły po otwarciu nowego toru. Już w 2014 r. gmina przyznawała, że wpływają skargi na hałas, a wójt Siim Suursild zastanawiał się, czy starty motocykli 1200 cm³ nie dałoby się rozłożyć w czasie albo przenieść na inne pory. W 2020 r. w serwisie petycji pojawiły się dwie inicjatywy naraz. Przeciwnicy toru pisali, że Parnawa, „letnia stolica”, stała się „stolicą hałasu”. Zwolennicy przekonywali, że w kraju nie ma innego toru, na którym zwykłym samochodem albo motocyklem dopuszczonym do ruchu można osiągnąć prędkość dozwoloną na szosie i ćwiczyć przy niej hamowanie. Operator obniżył od sezonu 2020 limit w teście statycznym ze 108 do 105 dB(A) i dosypał około 5000 m³ ziemi do wałów chroniących przed hałasem. W 2021 r. kanclerz sprawiedliwości Ülle Madise upomniała władze Parnawy, że w rozsądnym czasie i rzeczowo nie odpowiedziały mieszkańcowi, który prosił o wyjaśnienie wyników pomiarów hałasu z toru.

1 czerwca 2024 r., podczas dnia treningowego zorganizowanego przez litewską firmę CR Moto przed etapem mistrzostw Estonii i krajów bałtyckich, zginął 39-letni łotewski motocyklista Juris Apinis. Wypadł z toru w okolicy zakrętu numer 6 i trafił na trawnik, który kończył się rowem melioracyjnym, a za nim stał betonowy mur i stos opon. Andres Hall, prezes spółki Rada OÜ prowadzącej tor, mówił, że był to pierwszy tragiczny wypadek w jego historii, a Estońska Federacja Sportu Motocyklowego uznała go za zbieg kilku niekorzystnych okoliczności. Rów usunięto, a w lipcu zawodnik Raido Leenpalu opisywał, że pobocza zakrętów pokrywa już miękki, spulchniony drobny żwir zamiast darni.

Własnym autem na Porsche Ring

Amator nie potrzebuje tu ani organizatora, ani rezerwacji. Operator wpuszcza na tor własne samochody i motocykle w każdy dzień otwarcia, w którym nie ma imprezy; poza specjalnymi wieczorami dzień dzieli się na 30-minutowe sesje osobno dla motocykli i dla aut, a drift jest zakazany. Trzeba się zarejestrować jako klient, przyjechać i zapłacić. W dniu dostępu sesja kosztowała 25 euro, bilet dzienny od poniedziałku do piątku 75 euro, a w weekendy i święta 120 euro; cichsze auta, do 98 dB w teście statycznym, płaciły w weekend 75 euro. Ceny obejmują VAT. Sezon 2026 ruszył 18 kwietnia; od 28 września do 25 października tor jest otwarty tylko w soboty i niedziele, a zimą na imprezy i, gdy pogoda pozwala, w weekendy.

Regulamin obowiązujący od 2013 r. wymaga auta dopuszczonego do ruchu albo spełniającego przepisy techniczne estońskich związków sportu samochodowego i motocyklowego, prawa jazdy lub licencji zawodniczej, kasków i zapiętych pasów dla wszystkich w samochodzie (pasażer może być jeden), ubrania z długimi rękawami i nogawkami, przedniego ucha holowniczego, sprawnych świateł i dwóch lusterek. Opony z kolcami są zabronione, podobnie jak wjazd quadami, ciężarówkami i dostawczakami. Głośność samochodu mierzy się 0,5 m od wylotu wydechu, pod kątem 45°, przy 6000 obr./min: limit to 105 dB(A), a w czasie przejazdu 113 dB(A); kto go przekroczy, dostaje czarną flagę. Według strony operatora w sezonie, od czerwca do listopada, czwartkowe wieczory od 17 do 20 są przeznaczone dla samochodów klientów, o ile tor nie jest wynajęty.

Open Track zaczął się właśnie w Audru: pierwszy odbył się tu jesienią 2002 r. To przedsięwzięcie bez celu zarobkowego, prowadzone przez Avo Elmego i Peepa Pihotalo, w którym czasy okrążeń mierzy się tylko po to, by kierowca wiedział, co działa. Na 76. edycję, 16 sierpnia 2026 r., mogło wyjechać najwyżej 60 aut, a opłata przy wczesnym zapisie wynosiła 220 euro. Od 2020 r. działa amatorski puchar Best Lap, w którym liczy się czas okrążenia; w 2026 r. dwa z jego czterech etapów odbyły się na Porsche Ring. Najmniej poważnie wygląda Mannergute Mõõduvõtt, zespołowa jazda wytrzymałościowa autami poniżej 1500 kg, w której wygrywa najrówniejsze tempo, a okrążenie szybsze niż 1:27,000 na suchej konfiguracji zwanej Mannerguring oznacza przekroczenie dozwolonej prędkości.

Operator zaczyna swoją ściągę dla jeżdżących od zdania, że na pierwszych okrążeniach nie trzeba próbować bić rekordu toru, tylko zacząć spokojnie i podnosić tempo stopniowo. Kończy ją prośbą, by przeczytać wszystko jeszcze raz, „bo życie pokazało, że to często potrzebne. Inaczej nie zostaje w pamięci”.

Kalendarium

• 1938: 14 sierpnia wyścig motocyklowy na pętli Parnawa–Audru–Sauga, wygrywa Eduard Johanson.
• 1947: zawody motocyklowe na tak zwanym trójkącie Sauga.
• 1958: asfalt na piaszczystym odcinku trójkąta; 11 rekordów trasy we wrześniu.
• 1959: Hugo Teppand zaczyna własnymi siłami budować zakręt w kształcie litery S.
• 1965: na trójkącie kończą się mistrzostwa Estońskiej SRR w wyścigach samochodów i motocykli.
• 1986: przebudowa dróg trójkąta z myślą o zawodach.
• 1989: pokaz „Pärnu Ring 89”, pierwsze od 1978 r. wyścigi samochodów po torze w Estonii.
• 1992: pętla 2,3 km i pierwsze oficjalne zawody o mistrzostwo Estonii.
• 2002: pierwszy Open Track w Audru.
• 2009: A2 Racing Andresa Halla wygrywa konkurs na prawo zabudowy na 50 lat.
• 2011: dotacja EAS i początek przebudowy.
• 2012: 1–2 września pierwsze zawody na przebudowanym torze.
• 2013: 8 marca nazwa auto24ring, 27 kwietnia oficjalne otwarcie.
• 2017: A2 Racing kupuje teren toru od gminy Audru.
• 2020: niższy limit hałasu i dwie petycje, za zamknięciem i za utrzymaniem toru.
• 2021: 9 sierpnia nazwa Porsche Ring.
• 2024: 1 czerwca śmierć Jurisa Apinisa; przebudowa poboczy.
• 2026: 8 sierpnia Ralf Aron przejeżdża okrążenie w 1:05,775.