Gelleråsen Arena: żwirowa pętla, która dała Szwecji pierwszą Formułę 1

Stirling Moss przyleciał do Karlskogi w dniu wyścigu. Nie zdążył na treningi ani na kwalifikacje, więc 20 sierpnia 1961 r. ruszył lotusem zespołu UDT z końca stawki, a potem przebił się przez całe pole i wygrał. Był to pierwszy wyścig Formuły 1 rozegrany w Szwecji, choć nie liczył się do mistrzostw świata. Tor, na którym się odbył, dwanaście lat wcześniej był polem przy żwirowni, a miejscowy klub usypał na nim pętlę bez pozwolenia na budowę. Dziś Gelleråsen Arena pod Karlskogą w regionie Örebro przyjmuje kierowców jeżdżących własnymi autami na dniach torowych.


Lokalizacja	Gelleråsen, ok. 6 km na północ od Karlskogi, przy drodze nr 205; gmina Karlskoga, region Örebro, Szwecja
Typ	stały tor drogowy, pętla i krótszy wariant Shorttrack; obok tor kartingowy i plac do ćwiczeń
Długość	krótszy wariant Shorttrack: 1,16 km według licencji Szwedzkiego Związku Sportów Samochodowych (SBF) na 2026 r.; długość pełnej pętli jest w źródłach niezgodna, zob. przypis
Kierunek jazdy	zgodnie z ruchem wskazówek zegara
Szerokość	10 m
Zakręty	dziesięć oznaczonych na planie toru (T1–T10), m.in. Tröskurvan, Hårnålen i Depåkurvan
Pierwszy wyścig	4 czerwca 1950 r., pierwszy Kanonloppet na żwirowej pętli długości 1550 m
Najszybsze okrążenie na liście operatora	1.03,470, Lukas Sundahl, Porsche Carrera Cup, 17 sierpnia 2024 r.
Właściciel i operator	Karlskoga Motorstadion AB; prezes i właściciel Richard Göransson
Najważniejsze imprezy	Kanonloppet, Gelleråsloppet, Velodromloppet (samochody historyczne), mistrzostwa Szwecji w wyścigach motocyklowych
Widownia	trzy trybuny: główna na 720 miejsc siedzących, drewniana przy torze na ponad 1000 osób i przy Depåkurvan na blisko 600
Status	czynny, sezon zwykle od 1 kwietnia do 31 października

Żwir z pola Eliasa Friska

Karlskoga Motorklubb (KMK) myślała o własnym torze od 1948 r. Najpierw rozważano wyścigi na drogach publicznych z Gelleråsen przez Lonnhyttan do Källmo, ale plan nie wyszedł poza papier. Prezes klubu Gunnar Olsson miał już wtedy ustalenia z Eliasem Friskiem, właścicielem ziemi i żwirowni, który interesował się sportem motorowym. Klub miał dzierżawić grunt i płacić dopiero z wpływów z zawodów, a nawierzchnię usypano ze żwiru, który Frisk i tak musiał wywieźć, odsłaniając złoże. 21 czerwca 1949 r. KMK zdecydowała o budowie, a według kroniki spisanej przez Ingvara Kanvika żwir wożono dniem i nocą i skończono w tydzień.

Pierwszy Kanonloppet odbył się 4 czerwca 1950 r. na pętli długości 1550 m i przyciągnął 15 000 widzów; silniki przegrzewały się na sypkiej nawierzchni. Nazwa wyścigu nawiązuje do armat, z których słynęła Karlskoga, przemysłowe miasto zbrojeniowe. Władze uznały tor za samowolę budowlaną i klub musiał tłumaczyć się przed sądem rejonowym; RacingCircuits.info pisze, że Olsson świadomie nie wystąpił o pozwolenie, licząc, że istniejącemu już torowi trudniej będzie odmówić, i że spór zakończyła symboliczna grzywna. Do drugiego wyścigu w 1952 r. pętlę utwardzono i wydłużono do 1600 m, a w 1953 r., kiedy nie rozegrano żadnych zawodów, dobudowano zakręt nazywany wtedy Björkdungskurvan, dziś Tröskurvan, i tor urósł do 2000 m. Budowa zostawiła długi: według Kanvika klub był winien Friskowi 180 000 koron za pracę, materiał i dzierżawę.

Rozbudowany tor otworzył w 1954 r. książę Bertil przed 14 000 płacących widzów, a wśród startujących był włoski reżyser Roberto Rossellini. Rok później przyjechał Denis Jenkinson z brytyjskiego „Motor Sport”. Opisał imprezę jako przyjazny miting o klubowej atmosferze na dwukilometrowym torze, który zawracał w środku areny, dzięki czemu publiczność widziała samochody niemal bez przerwy; porównał go z Brands Hatch, zaznaczając, że ten tor „był zupełnie płaski”. W głównym wyścigu jadący ferrari Gunnar Carlsson, znany jako „Persbergarn”, prowadził przez całe 30 okrążeń, a Szwajcar Benoit Musy w maserati trzy razy uderzył go w tył; na przedostatnim okrążeniu spróbował go objechać po zewnętrznej, obrócił się i dojechał drugi. Kanvik zanotował z kolei, że w 1956 r. markiz Alfonso de Portago groził wyjazdem, bo organizatorzy wywiesili niewłaściwą flagę Hiszpanii, i poprawną trzeba było w pośpiechu sprowadzić ze Sztokholmu.

Welodrom i Formuła 1

W 1958 r. tor wydłużono o mniej więcej kilometr: dwie proste połączył nachylony nawrót nazwany Velodromkurvan. RacingCircuits.info porównuje go do jarmarcznej „ściany śmierci”. Na Kanonloppet w 1958 r. przyszło 25 000 widzów, a Moss, który przyjechał tu pierwszy raz, wygrał w maserati wyścig samochodów sportowych przed Carlssonem. Wracał w 1959 i 1960 r. i za każdym razem wygrywał.

W 1961 r. Kanonloppet przeszedł na przepisy Formuły 1. Lotus przysłał jedyny pełny zespół fabryczny; Jim Clark łatwo zdobył pole position, ale wycofał się z powodu kłopotu ze zbiornikiem oleju. Drugi był Jo Bonnier w porsche 718/2, a najszybsze okrążenie, 1.30,5, przejechał John Surtees. Dla Mossa było to czwarte zwycięstwo na tym torze. Pod koniec roku nagle zmarł Gunnar Olsson, prezes klubu i kierownik zawodów, któremu według RacingCircuits.info tor zawdzięczał istnienie.

Formuła 1 wróciła jeszcze dwa razy. W 1962 r. na starcie stanęło tylko dziesięć samochodów; wygrał Amerykanin Masten Gregory w lotusie zespołu UDT-Laystall z silnikiem BRM V8, a Graham Hill, który jechał lotusem Roba Walkera, odpadł po wypadnięciu z toru. W 1963 r. 35 000 widzów oglądało zwycięstwo Jima Clarka. Potem Kanonloppet przeszedł na Formułę 2 i trzy kolejne edycje, 1964–1966, wygrał Jack Brabham. W 1965 r. na Kanonloppet przyszło 44 000 osób, co operator podaje jako rekord frekwencji toru. W 1967 r. zawody nosiły tytuł Sveriges Grand Prix i rozegrano je według przepisów Formuły 2; na starcie byli Jackie Stewart, Jochen Rindt, Jim Clark i Graham Hill.

„Motor Sport” i dawna kronika operatora nazywają Gelleråsen domowym torem Ronniego Petersona. W 1969 r. wygrał tu wyścig Formuły 3 przed Timem Schenkenem. Klub chciał też zorganizować Grand Prix Szwecji. Według tej samej kroniki, która odnosi to do początku lat 60., kiedy jeździła tu Formuła 1, tor był na to za krótki, a plan wydłużenia go o tzw. leśną pętlę nie doczekał się realizacji. Nordisk Bilsport pisze o planach rozbudowy do 4 km, które przekreślił rok 1970.

Sierpień 1970

W sierpniu 1970 r. podczas weekendu Kanonloppet doszło do najcięższego wypadku w historii toru. Według RacingCircuits.info w wyścigu samochodów turystycznych ford escort i bmw 2002 zahaczyły o siebie na wejściu w prostą prowadzącą do Velodromkurvan, wypadły z toru, przeskoczyły trawiasty wał i wpadły w publiczność; wielu widzów patrzyło akurat na inne zdarzenie przy poprzednim zakręcie. Zginęli widzowie, a około 30 osób zostało rannych. Zawody przerwano na kilka godzin, po czym je dokończono; główny wyścig samochodów sportowych wygrał Chris Craft w mclarenie i czasem 1.16,4 ustanowił rekord okrążenia długiej wersji toru.

Gelleråsen zamknięto na dwa lata. RacingCircuits.info podaje, że po katastrofie szwedzkie władze wprowadziły nowe wymagania dotyczące barier i bezpieczeństwa widzów, a po ponownym otwarciu publiczność dopuszczono tylko na północną i zachodnią stronę toru. Kanvik nazwał rok 1970 najczarniejszym w dziejach klubu i szwedzkiego sportu motorowego.

Jarier, Peterson i Sheene

Tor wrócił w 1973 r., częściowo przebudowany, z eliminacją mistrzostw Europy Formuły 2, rozegraną 12 sierpnia. Wygrał Jean-Pierre Jarier w marchu z silnikiem BMW przed Peterem Gethinem i Torstenem Palmem, a Peterson był piąty. Rok później Peterson wygrał przed własną publicznością: 11 sierpnia 1974 r. przejechał 68 okrążeń w 1 godzinę 23 minuty i 0,4 s i wyprzedził Patricka Depailliera o trzy dziesiąte sekundy. Depailler pokonał wtedy okrążenie w 1.12,1 i „Motor Sport” podaje ten czas jako rekord toru.

W 1978 i 1979 r. Karlskoga gościła motocyklowe Grand Prix Szwecji, eliminację mistrzostw świata. Oba wyścigi klasy 500 cm³ wygrał Barry Sheene na suzuki: 23 lipca 1978 r. przed Wilem Hartogiem, 22 lipca 1979 r. przed Jackiem Middelburgiem. Sponsorzy i inwestorzy wycofali się jednak już po edycji z 1974 r., a w 1984 r. Karlskoga Motorklubb zbankrutowała. Według Nordisk Bilsport klub planował wtedy remont toru i budowę hotelu; gmina obiecała ustnie poręczenie, ale w głosowaniu propozycję odrzucono.

Tor bez welodromu

Masę upadłościową kupił norweski przedsiębiorca i entuzjasta wyścigów Bård Bergsjö. Od 1992 r. tor dzierżawił Mike Luff, który założył spółkę Karlskoga Motorstadion AB, a później wspólnikiem został Lennart Bohlin. Dawna kronika operatora opisuje stan, w jakim go przejęli: asfalt był tak zły, że nawet wyścigi długodystansowe jeżdżono na podstawie wyjątkowego zezwolenia. W latach 90. ze względów bezpieczeństwa zlikwidowano Velodromkurvan; RacingCircuits.info pisze, że nachylenie rozebrano, a fragment pierwotnej pętli przerobiono na tor kartingowy.

W 2000 r. park maszyn przeniesiono na zewnętrzną stronę toru, za trybunę i wieżę spikera. Przed sezonem 2006 przebudowano Tröskurvan, pierwszy zakręt: przesunięto go o około 30 m, dzięki czemu zyskano miejsce na strefę wyjazdu, a tor skrócił się do 2400 m. Licencja SBF podaje jako datę ostatniej inspekcji międzynarodowej 22 sierpnia 2006 r., przeprowadzonej przez Marcela Martina z FIA. W kolejnych latach powstały nowe boksy (2008) i wieża sędziowska z pomiarem czasu (2010), a w 2016 r. cały tor dostał nowy asfalt. W tym samym roku zmieniono wyjazd z Depåkurvan: nowy odcinek dołącza do prostej startowej przy linii mety, a dawny przebieg zostawiono do ustawiania pól startowych.

Na początku marca 2018 r. ogłoszono, że po 25 latach Luff i Bohlin oddają tor Richardowi Göranssonowi, pięciokrotnemu mistrzowi serii samochodów turystycznych STCC. „To tutaj jako dziecko widziałem swoje pierwsze wyścigi i tu zakiełkowała we mnie chęć ścigania się”, mówił wtedy Göransson; razem z nim w przedsięwzięcie weszły gmina Karlskoga i Bård Bergsjö. Obiekt dostał nazwę Gelleråsen Arena. Pierwszy Kanonloppet nowego właściciela, w sierpniu 2018 r., przyniósł tragedię: w kwalifikacjach jednej z serii towarzyszących zginął jeden z członków obsługi zawodów. W 2023 r. obok pętli otwarto tor kartingowy długości 1257 m, który operator przedstawia jako najdłuższy w Szwecji; wstęgę przecięli książę Carl Philip i przewodniczący zarządu gminy Tony Ring, siedząc w elektrycznych gokartach, a siódmy zakręt nazwano „Zakrętem Księcia”.

Dzień torowy na Gelleråsen

Pętla ma dziesięć zakrętów; plan operatora nazywa m.in. Tröskurvan (T1), esy, zakręt Ejes, nawrót Hårnålen i Depåkurvan (T10). Licencja SBF dopuszcza na niej do 33 samochodów turystycznych i GT w wyścigu. Na liście rekordów operatora najszybsze okrążenie należy do Lukasa Sundahla z Porsche Carrera Cup, 1.03,470 w sierpniu 2024 r., tuż przed Philipem Victorssonem w radicalu SR3 (1.03,514). Dla porównania operator podaje, że wypożyczane na dni torowe volvo C30 o mocy 160 KM jeździ tu w około 1.21, a porsche cayman GTS 4.0 w około 1.11.

W sezonie 2026 operator zaplanował dwanaście własnych dni torowych, od 18 kwietnia do 18 września. Format Sport kosztował 2495 koron z VAT za dzień i dzielił kierowców na cztery grupy, które jeździły na zmianę po 15 minut: trzy według czasu okrążenia (najwolniejsza dla nowych kierowców i aut kręcących wolniej niż 1.19) oraz osobną dla samochodów Legends i Aquila. Open Pit kosztował 2695 koron i pozwalał wyjeżdżać na tor o dowolnej porze, przy limicie 15–17 samochodów naraz. Można przyjechać zarejestrowanym autem drogowym; wszyscy w samochodzie muszą mieć kask i bawełniany ubiór zakrywający ciało, obowiązuje limit hałasu 95 dB mierzony przy przejeździe, a każdy kierowca i pasażer podpisuje zrzeczenie się roszczeń. Samochody formułowe są wykluczone, a w cenie jest lunch i zbiorowe ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków.

Na Gelleråsen jeżdżą też inni organizatorzy. Tracklife Sweden miał tu w 2026 r. dwa terminy, 12 sierpnia i 3 października, i nie wymaga ani członkostwa, ani licencji. Scandinavian Time Attack zapowiada na 27–29 sierpnia 2027 r. dzień testowy i dwie rundy serii, z dzienną licencją lub ubezpieczeniem za 250 koron i tym samym limitem 95 dB. Avancerad Förarkurs, szkoła prowadzona od 2001 r., uczy jazdy własnym, zarejestrowanym i ubezpieczonym autem i po kursie daje szwedzką licencję wyścigową; na 2027 r. zapowiada dwa kursy na Gelleråsen, w tym 16 września. Ceny i terminy pochodzą ze stron organizatorów według stanu z października 2026 r.

Nazwa dawnego nawrotu przetrwała w kalendarzu. Wyścig o nazwie Velodromloppet przyciągnął w 1965 r. 14 000 widzów. Pod tą samą nazwą operator organizuje dziś imprezę, którą przedstawia jako największą w Szwecji dla historycznych samochodów i motocykli: jeżdżą auta od lat 30. do lat 2000., a publiczność zachęca się do strojów z epoki. Zakrętu, od którego wzięła się nazwa, nie ma na torze od lat 90.

Kalendarium

1949: 21 czerwca Karlskoga Motorklubb postanawia zbudować tor na ziemi Eliasa Friska.
1950: 4 czerwca pierwszy Kanonloppet na żwirowej pętli długości 1550 m.
1952: pętla utwardzona, 1600 m.
1953: zakręt Björkdungskurvan (dziś Tröskurvan), tor ma 2000 m.
1958: Velodromkurvan, tor dłuższy o około kilometr.
1961: pierwszy w Szwecji wyścig Formuły 1 (poza mistrzostwami), wygrywa Stirling Moss.
1962–1963: zwycięstwa Mastena Gregory'ego i Jima Clarka w Formule 1.
1965: rekord frekwencji, 44 000 widzów.
1970: katastrofa podczas weekendu Kanonloppet, tor zamknięty na dwa lata.
1973–1974: eliminacje mistrzostw Europy Formuły 2; w 1974 r. wygrywa Ronnie Peterson.
1978–1979: motocyklowe Grand Prix Szwecji, dwa zwycięstwa Barry'ego Sheene'a w klasie 500 cm³.
1984: upadłość Karlskoga Motorklubb.
1992: Mike Luff przejmuje tor, powstaje Karlskoga Motorstadion AB.
2006: przebudowany pierwszy zakręt, tor ma 2400 m; inspekcja FIA.
2016: nowa nawierzchnia na całym torze.
2018: Richard Göransson przejmuje tor, nowa nazwa Gelleråsen Arena.
2023: otwarcie toru kartingowego długości 1257 m.

Bibliografia

Bengt-Åce Gustavsson, książka o historii toru Gelleråsen (633 strony, ponad 1500 zdjęć, okres 1950–2018), napisana na zlecenie; tytułu nie ustalono, opis według Nordisk Bilsport.