Circuit Sanair: drag strip, najkrótszy owal CART i spór o szkołę

We wtorek 4 sierpnia 2026 r. w porządku obrad rady miejskiej Saint-Pie w Quebecu znalazł się punkt bez nazwy żadnej firmy, z samymi numerami pięciu działek. Kevin Leduc, wiceprezes Fondation Sanair, opowiadał później, że gdy zobaczyli zapowiedź posiedzenia i sprawdzili numery, okazało się, że „to były wszystkie działki Sanair i tylko one”. Tego wieczoru rada ustanowiła na nich rezerwę gruntową pod przyszłą szkołę średnią. Teren, o który poszło, to Circuit Sanair: kompleks założony w 1969 r., na którym ścigały się dragstery NHRA, samochody serii Trans-Am i bolidy CART, a dziś kierowcy amatorzy jeżdżą własnymi autami.


Lokalizacja	669, Le Bas du Petit Rang St-François, Saint-Pie, Montérégie, Quebec, Kanada; ok. 40 minut jazdy od Montrealu
Typ	kompleks sportów motorowych: tor drogowy w kilku konfiguracjach, trioval Sanair Super Speedway, pas do wyścigów równoległych na ćwierć i pół mili, kartodrom
Trioval	otwarty 7 sierpnia 1983 r.; wyścigi CART od 1984 r.
Tor drogowy	ok. 2 km; pierwsza pętla otwarta w maju 1972 r.
Założenie	1969 r., Jacques Guertin
Najważniejsze imprezy	NHRA Le Grandnational (od 1971 r.), Trans-Am (1972–1973), CART (1984–1986), NASCAR North i ACT
Operator	Circuit Sanair; od sierpnia 2026 r. teren objęty rezerwą gruntową miasta Saint-Pie
Status	czynny; dni torowe, wyścigi równoległe w piątkowe wieczory, drift, karting

Hipodrom, potem ćwierć mili

Ściganie się w Saint-Pie jest starsze od Sanair. 19 lipca 1914 r. na miejscowym hipodromie odbyły się zawody samochodów i motocykli, a korespondent „Le Courrier de Saint-Hyacinthe” donosił, że przyjechali na nie najlepsi kierowcy Kanady. Pół wieku później Jacques Guertin, przedsiębiorca i zapalony kibic, objechał kilka amerykańskich pasów do wyścigów równoległych, czyli prostych, na których samochody ścigają się parami na czas. Po powrocie postanowił wydać ponad milion dolarów na taki pas w parafii Saint-Pie. Operator i Radio-Canada datują założenie Sanair na 1969 r. Nazwę operator tłumaczy jako połączenie łacińskiego sane („czysty”) i słowa air: Guertin produkował na miejscu oczyszczacze powietrza.

Ćwierć mili szybko ściągnęła tłumy. Na początku lat siedemdziesiątych ponad 14 000 osób oglądało tu pierwsze w Kanadzie mistrzostwa w klasie Pro Stock, w których ponad 364 samochody wszystkich kategorii walczyły o pulę 3000 dolarów. W 1971 r. do Saint-Pie po raz pierwszy przyjechała amerykańska National Hot Rod Association (NHRA) z imprezą Le Grandnational Molson. „Le Courrier” wymienia wśród jej klas Top Fuel, Funny Car i Pro Stock. W tym samym roku obok pasa wyrósł asfaltowy owal o długości jednej trzeciej mili, na którym ścigały się samochody seryjne NASCAR Late Model Sportsman.

Pętla sklejona z dwóch torów

Guertin chciał mieć od początku także tor drogowy. Według RacingCircuits.info plany opóźnił strajk robotników budowlanych latem 1969 r., więc pętla ruszyła dopiero w maju 1972 r. regionalnym wyścigiem Formuły Ford. Złożono ją z fragmentu pasa do wyścigów równoległych, jego drogi powrotnej i owalu jednej trzeciej mili. Wyszło około dwóch kilometrów.

Ten sam serwis ocenia, że nie był to tor, który zachwycał kształtem, ale trafił na dobry moment. Circuit Mont-Tremblant miał wtedy kłopoty finansowe i polityczne, a Sanair przejął część jego imprez: w latach 1972 i 1973 gościł serię Trans-Am, a cztery razy przyjechały samochody Formuły B i Formuły Atlantic. 30 lipca 1972 r. w klasie powyżej 2,5 litra z pole position wygrał Warren Tope na fordzie mustangu Boss 302; w stawce było dwadzieścia chevroletów camaro. Rok później, 15 lipca 1973 r., było pochmurno i wilgotno, a wyścig oglądało 12 400 widzów. Warren Agor na chevrolecie camaro zdobył pole position, najszybsze okrążenie i zwycięstwo.

W 1973 r. mistrzem Quebecu w Formule Ford został Gilles Villeneuve, który pieniądze na start w wyścigach samochodowych zarobił, wygrywając zawody skuterów śnieżnych. Operator przypomina, że to właśnie w Sanair Villeneuve wywalczył swój pierwszy tytuł w tej klasie.

Trójkąt na południe od pasa

Na początku lat osiemdziesiątych tor ściągał już głównie lokalne wyścigi. Odmianę przyniosła nowa inwestycja na południe od pasa: Sanair Super Speedway, asfaltowy trioval. Pierwszy wyścig odbył się 7 sierpnia 1983 r. w serii NASCAR North, a zwyciężył w nim Amerykanin Harmon „Beaver” Dragon, który w 1979 r. wygrał też pierwszy wyścig NASCAR North na starym owalu. Według historii serii American Canadian Tour (ACT), następczyni NASCAR North, jedynym kierowcą urodzonym w Quebecu, który wygrał tu dużą imprezę samochodów seryjnych, był Claude Leclerc, zwycięzca Molson 300 z 5 sierpnia 1984 r.

Rok po otwarciu triovalu przyjechała seria CART, czyli mistrzostwa samochodów Indycar. Wyścig nazwano Molson Indy, od sponsorującego go browaru. Sanair stał się najkrótszym owalem w historii CART. 9 września 1984 r. po 225 okrążeniach wygrał Danny Sullivan w loli T800 zespołu Douga Shiersona, przed Bobbym Rahalem.

Lato 1984 roku

Zanim Sullivan odebrał puchar, Sanair przeżył dwa groźne wypadki. 29 czerwca 1984 r., w ostatniej sesji kwalifikacyjnej Le Grandnationals, w dragsterze Top Fuel Shirley Muldowney, trzykrotnej mistrzyni NHRA, rozpadła się lewa przednia opona. Dętka wysunęła się z opony i owinęła wokół drążka kierowniczego, a samochód jadący z prędkością około 400 km/h zjechał z pasa w miejscu, gdzie nie było bariery, i rozpadł się w rowie. Muldowney miała złamaną miednicę, częściowo odcięty prawy kciuk i strzaskane kostki. Po sześciu tygodniach w Montreal General Hospital prywatny odrzutowiec zabrał ją na dalsze leczenie do Detroit.

Nieco ponad dwa miesiące później, 7 września 1984 r., podczas treningu przed Molson Indy rozbił się Rick Mears, zwycięzca tegorocznego Indianapolis 500. Przód jego samochodu wbił się pod zgniecioną barierę na prostej startowej i zmiażdżył mu stopy. Mears opowiadał po latach magazynowi „Motor Sport”, że zespół Penske testował wcześniej na Sanair i chciał utrzymać przewagę, a on sam był zbyt niecierpliwy:

Sanair to arena do walki byków, trudno tam o czyste okrążenie.

Wyprzedzając Rahala, mijał Corrado Fabiego, który rozgrzewał się na wewnętrznym pasie toru i akurat w tej chwili przyspieszył; samochody zahaczyły o siebie. „To była moja wina”, mówił Mears. Według Mearsa lekarze w Kanadzie uznali, że trzeba amputować obie stopy. Roger Penske i Steve Olvey, szef zespołu medycznego serii, nie zgodzili się. Olvey zadzwonił do chirurga ortopedy z Indianapolis Terry'ego Trammella, a Mearsa przewieziono śmigłowcem i prywatnym samolotem Penskego do Indianapolis, gdzie Trammell przez całą noc składał mu stopy. Mears wrócił do ścigania i w 1985 r. wygrał w Pocono. „Złamałem każdą kość w prawej stopie, połowę z nich więcej niż raz, i połowę kości w lewej”, podsumował po latach. Według RacingCircuits.info ścianę alei serwisowej, złożoną wtedy z metalowych barier, przed następnym wyścigiem zastąpiono betonowym murem.

Zielone światło na ostatnim okrążeniu

Druga edycja, 8 września 1985 r., zapisała się w historii serii jednym z najbardziej spornych finiszów. Na oczach 18 500 widzów wyścig ukończyło tylko dziewięć z 25 samochodów. Na 209. okrążeniu prowadzący Bobby Rahal zderzył się w pierwszym zakręcie z Jacques'em Villeneuve'em, kierowcą z Quebecu, który próbował go wyprzedzić. „Miał przed oczami czerwoną mgłę”, mówił Rahal. Villeneuve odpowiedział krótko: „To była moja wina, kropka”.

Prowadzenie przejął Johnny Rutherford, a ostatnie okrążenie zaczęło się pod żółtą flagą. Na jego ostatniej tercji Pancho Carter wyprzedził Rutherforda i minął linię mety trzy dziesiąte sekundy przed nim. Rutherford twierdził, że nie widział ani zielonej flagi, ani zielonego światła. Główny sędzia CART Wally Dallenbach orzekł, że oba sygnały zostały włączone, i relacja agencji UPI z dnia wyścigu podawała jako zwycięzcę Cartera. Według RacingCircuits.info decyzję później odwrócono na korzyść Rutherforda, a serwis ChampCarStats.com zapisuje go jako zwycięzcę, z Carterem na drugim miejscu.

W 1986 r. wygrał Bobby Rahal w marchu zespołu Truesports, przed Alem Unserem juniorem. Był to ostatni wyścig CART w Saint-Pie. Według historii ACT browar Molson przeniósł swoje wsparcie dla tej serii na uliczny wyścig w Toronto. Rok później nie powiódł się kolejny duży projekt: Molson 300, pierwsza runda sojuszu Stock Car Connection, miał przyciągnąć ponad 20 000 widzów, a przyszło mniej niż 9000.

Pas do wyścigów równoległych zapisał w tych latach jeszcze jeden ważny rozdział. W 1987 r. John Force, później rekordzista NHRA w liczbie zwycięstw, wygrał w Sanair swój pierwszy wyścig Funny Car, pokonując w finale Eda McCullocha. Finał, przełożony z powodu deszczu, rozegrano w poniedziałek rano. NHRA zniknęła z Saint-Pie po edycji z 1992 r., gdy kanadyjskie przepisy ograniczyły ołów w paliwie wyścigowym i samochody czołowych klas przestały spełniać wymogi.

Piątki na ćwierć mili

Po odejściu wielkich serii obiekt, jak pisze ACT, stopniowo podupadał. Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku dobudowano jeszcze owalny tor kartingowy, trasę motocrossu, tory dla modeli zdalnie sterowanych i lodowy tor drogowy. Seria ACT wróciła na trioval w latach 2012 i 2013, po czym zniknęła z kalendarza. Redakcja motoryzacyjnego magazynu RPM nagrywała tu dużą część testów samochodów w latach 2005–2009.

Rdzeniem działalności zostały piątkowe wieczory na pasie. W 2026 r. trwały od 24 kwietnia do 25 września, od 19:00 do 23:00; wstęp kosztował 10 dolarów kanadyjskich, a przejazd 5 dolarów od samochodu. Kask jest obowiązkowy dopiero w autach, które przejeżdżają ćwierć mili w czasie poniżej 10 sekund. Z toru korzystają też służby. Według Kevina Leduca Sûreté du Québec, policja prowincji, ma na nim zarezerwowane kilkaset dni; ćwiczą tu policjanci z Lévis, Laval, Longueuil, Quebecu i Deux-Montagnes, a uczelnia cégep de Saint-Hyacinthe przywozi karetki.

Pas ma też swoją ciemną kronikę. 3 lipca 2026 r., podczas wolnych przejazdów, samochód, który ścigał się z innym na przyspieszenie, wypadł z toru; zginął jego pasażer, a kierowca trafił do szpitala w stanie krytycznym. Rok wcześniej, w sierpniu 2025 r., zginął kierowca, który jechał po pasie bez rywala, własnym niemodyfikowanym samochodem. Koroner Lyne Lamarre uznała, że do śmierci mogło nie dojść, gdyby koniec przyspieszania i koniec pasa były wyraźnie oznakowane, i zaleciła odnowienie żwirowej strefy hamowania, która zarosła trawą. Felietonista „Le Courrier” Martin Bourassa naliczył siedem ofiar śmiertelnych na Sanair od 1999 r., zastrzegając, że to jego własne wyliczenie. Przypomniał też, że po raporcie koroner Andrée Kronström z 2001 r., dotyczącym trzech zgonów na tym torze, Quebec zmienił zasady publicznego ubezpieczenia SAAQ: odszkodowanie za szkody fizyczne i psychiczne nie obejmuje już wypadków podczas wyścigów, zawodów i wolnych przejazdów. Kierowca wyścigowy i felietonista motoryzacyjny Bertrand Godin mówił z kolei Radio-Canada, że te wypadki miałyby gorsze skutki, gdyby wydarzyły się na otwartej drodze.

Jacques Guertin zmarł w 2025 r. Operator żegna go na swojej stronie i zapowiada, że następne pokolenie będzie rozwijać tor w duchu założyciela.

Własnym autem, we własnym tempie

Dni torowe na Sanair noszą nazwę Sanair Track Day. Operator zaprasza na nie wprost: „przyjedź na lapping we własnym tempie i własnym samochodem”, otwarte dla wszystkich. W sezonie 2026 zaplanował dziewięć terminów (dziesięć dni): 2 maja, 6 czerwca, 27 czerwca, 18 lipca, 1 i 2 sierpnia, 15 sierpnia, 19 września oraz 17 i 18 października. Trzy z tych terminów (cztery dni) operator oznacza dopiskiem „Trioval”. Strona imprezy wskazuje dwa wjazdy: bramę nr 1 do toru drogowego nr 3 i bramę nr 4 do toru drogowego nr 5 „Trioval”. Jazdy trwają od 7:00 do 17:00. Zapis do wtorku przed imprezą do 12:00 kosztuje 150 dolarów kanadyjskich za samochód, później 180 dolarów; karnet na dziesięć dni kosztuje 1200 dolarów (stan z 10 października 2026 r.).

Regulamin jest krótki i konkretny. Obowiązuje kask z homologacją z 2015 r. lub nowszą (M2015, ECE albo Snell, także motocyklowy), przegląd techniczny przed wyjazdem na tor i odprawa kierowców o 8:30. Kierowcy są dzieleni na grupy początkującą, średnio zaawansowaną i zaawansowaną, a wyprzedzać wolno tylko na wyznaczonych prostych, po sygnale ręką lub kierunkowskazem od wyprzedzanego. Kto nie zna toru, może poprosić o instruktora. Minimalny wiek kierowcy to 14 lat, opony slick są dopuszczone tylko w grupie zaawansowanej, a samochód z pełną klatką bezpieczeństwa musi mieć sprawny system gaśniczy. Początkujący mogą zacząć od jednodniowego szkolenia Driving Time na torze drogowym: w 2026 r. w dwóch terminach, 20 czerwca i 5 września, za 434,88 dolara plus podatki. Jest też Classique hivernale, czyli jazda i kontrolowane poślizgi na oblodzonym lub zaśnieżonym torze, za 100 dolarów od samochodu; jej terminów operator jeszcze nie ogłosił.

Rezerwa na dwa lata

Spór, który zaczął się 4 sierpnia 2026 r., nie dotyczy toru, tylko ziemi. Miasto Saint-Pie tłumaczy, że Centre de services scolaire de Saint-Hyacinthe przewiduje brak miejsc w szkołach średnich, a teren Sanair „sam się narzucił” jako miejsce na nową szkołę, bo szkoła potrzebuje dużej powierzchni, trudno byłoby ją zbudować w obecnych granicach zabudowy miasta, a rada chce oszczędzić grunty rolne. Radio-Canada podawało, że chodzi o 1000–1500 miejsc, a wartość ewidencyjna gruntów i budynków toru wynosi 1 629 000 dolarów. Rezerwa ma trwać dwa lata i zamraża podział działek i budowy, a wywłaszczenie może nastąpić w ciągu dwóch do czterech lat. Miasto podkreśla w komunikacie, że nie wybrano jeszcze ostatecznej lokalizacji szkoły i że rezerwa zostanie zniesiona, jeśli projekt nie trafi do Saint-Pie. Właściciele toru odpowiedzieli, że rezerwa nie jest wywłaszczeniem, a działalność trwa normalnie.

Sprawa szybko wyszła poza salę rady. Według Dany'ego „Babu” Berniera, prezentera radiowego i kierowcy amatora, który wezwał kibiców do przyjścia na posiedzenie, w ratuszu zebrało się 250–300 osób. Tego wieczoru ktoś oblał samochód burmistrza Mario St-Pierre'a środkiem do usuwania farby, a na jego cukrowni klonowej pojawiło się też graffiti. Następnego ranka jedna z radnych dostała na Facebooku nienawistne wiadomości. Fondation Sanair odcięła się od tych aktów. Godin poprosił ministra kultury Quebecu Mathieu Lacombe'a o uznanie kompleksu za obiekt dziedzictwa. 1 września 2026 r., w trakcie kampanii przed wyborami w prowincji, lider Partii Konserwatywnej Quebecu Éric Duhaime wjechał autobusem wyborczym na tor i przemawiał do kilkuset protestujących. Burmistrz mówił Radio-Canada, że pamięta złote lata toru, ale „Sanair to już nie ten Sanair, co kiedyś”.

Kalendarz operatora tymczasem się nie zmienił. Na 18 października 2026 r. zapisano ostatni w sezonie dzień torowy z dopiskiem „Trioval”, przy torze, na którym w 1984 r. rozbił się Rick Mears, a rok później sędziowie CART rozstrzygali spór o zielone światło na ostatnim okrążeniu. Na stronach kilku imprez operator powtarza to samo zdanie: „Dziękujemy, że korzystacie z toru wyścigowego, a nie z ulicy”.

Kalendarium

1914: zawody samochodów i motocykli na hipodromie w Saint-Pie
1969: Jacques Guertin zakłada Sanair
początek lat 70.: ponad 14 000 widzów na pierwszych w Kanadzie mistrzostwach Pro Stock
1971: pierwsza impreza NHRA Le Grandnational Molson; owal jednej trzeciej mili
1972: otwarcie toru drogowego (maj); Trans-Am, zwycięstwo Warrena Tope'a (30 lipca)
1973: Trans-Am, zwycięstwo Warrena Agora (15 lipca); Gilles Villeneuve mistrzem Quebecu w Formule Ford
1983: otwarcie triovalu Sanair Super Speedway (7 sierpnia)
1984: wypadek Shirley Muldowney (29 czerwca) i Ricka Mearsa (7 września); pierwszy Molson Indy, wygrywa Danny Sullivan (9 września)
1985: sporny finisz Molson Indy, zwycięzcą zostaje Johnny Rutherford
1986: ostatni wyścig CART, wygrywa Bobby Rahal
1987: pierwsze zwycięstwo Johna Force'a w Funny Car
1992: ostatnia impreza NHRA
2013: ostatni wyścig serii ACT
2025: śmierć Jacques'a Guertina
2026: rezerwa gruntowa miasta Saint-Pie na terenie toru (4 sierpnia)