Circuit Ricardo Tormo: stadion w Cheste, którego patron nie zobaczył

W niedzielę 19 września 1999 roku sto tysięcy kibiców w deszczu wypełniło trybuny nowego toru w Cheste pod Walencją i zobaczyło, jak Francuz Régis Laconi wygrywa wyścig klasy 500 cm³ podczas pierwszego Grand Prix w jego historii. Człowieka, którego imię nosi tor, wśród nich nie było. Ricardo Tormo, pierwszy walencki mistrz świata w wyścigach motocyklowych, przez lata zabiegał o stały tor w swoich stronach i zmarł na białaczkę dziewięć miesięcy przed otwarciem. Ćwierć wieku później w Cheste kończy się sezon MotoGP, zimą testują tu zespoły wyścigowe, a każdy pełnoletni kierowca z prawem jazdy może wyjechać na tor własnym samochodem.

Lokalizacja	Cheste, prowincja Walencja, Wspólnota Walencka; ok. 20 km na zachód od Walencji, zjazd 334 z autostrady A-3 do Madrytu
Typ	stały tor wyścigowy dla motocykli i samochodów, otoczony trybunami jak stadion
Długość	4005 m w konfiguracji Grand Prix; wariant zewnętrzny 3,1 km
Zakręty i kierunek	14 zakrętów, w tym pięć prawych; jazda przeciwnie do ruchu wskazówek zegara
Licencja FIA	stopień 2 dla obu wariantów, ważna do 30.06.2027 r.
Otwarcie	19 września 1999 r., Grand Prix Wspólnoty Walenckiej motocyklowych mistrzostw świata
Widownia	65 000 miejsc na stałych trybunach, podczas Grand Prix do 120 000 widzów
Rekord okrążenia	MotoGP, rekord wyścigowy: 1:29,976, Raúl Fernández, Aprilia, 16.11.2025 r.; rekord toru w MotoGP: 1:28,809, Marco Bezzecchi, Aprilia, kwalifikacje 15.11.2025 r.
Właściciel i operator	Circuito del Motor y Promoción Deportiva, SA, spółka z sektora publicznego rządu regionu (Generalitat Valenciana)
Najważniejsze imprezy	MotoGP od 1999 r. (bez 2024 r.), WorldSBK w latach 2000–2010 i planowo ponownie w 2027 r., runda Formuły E w 2021 r., testy przedsezonowe Formuły 1 i Formuły E
Status	czynny

Łzy Ricarda

Dzień otwarcia od rana układał się nie po myśli gospodarzy. Po słonecznym tygodniu niedziela przyszła z deszczem, a o wpół do dziewiątej tłum szczelnie wypełniał już obiekt. Był to pierwszy weekend wyścigowy na nowym torze i zawodnicy mieli za sobą tylko 20 minut treningu na mokrej nawierzchni. Tuż przed startem klasy 500 cm³ przestało padać, a asfalt zaczął schnąć. Większość stawki, w tym lider mistrzostw Àlex Crivillé, wybrała opony pośrednie, z bieżnikiem. Laconi, który ruszał z pierwszego pola, założył do swojej yamahy gładkie opony i prowadził od startu do mety.

Crivillé, zwycięzca sześciu z jedenastu wcześniejszych wyścigów sezonu, zaczął ostrożnie, a pięć okrążeń przed metą, goniąc zawodników na miejscach podium, przewrócił się. „Zaryzykowałem, żeby ich dogonić, i zawiodłem”, tłumaczył później. Laconi przejechał 30 okrążeń, czyli 120,15 km, ze średnią 135 km/h i wyprzedził Kenny’ego Robertsa o 3,5 s; było to pierwsze zwycięstwo Francuza w Grand Prix. Puchary wręczali król Juan Carlos i przewodniczący rządu regionu Eduardo Zaplana. „El País” odnotował, że po wyścigu najwyższej klasy pierwszy raz od 14 lat zagrano „Marsyliankę”. Crivillé i tak został tego roku mistrzem świata, pierwszym Hiszpanem z tytułem w najwyższej klasie.

Operator toru przytacza opowieść ludzi, którzy widzieli Tormo w wyścigach. Na suchym był świetny, na mokrym nie do pokonania, więc mówili, że tamtego dnia nie padał zwykły deszcz, tylko „łzy Ricarda, który nie mógł przyjechać na pierwsze Grand Prix na torze, o który tak walczył”.

Wyścigi między domami

Zanim powstał tor w Cheste, motocykliści z regionu ścigali się na ulicach miasteczek; najsłynniejsza była trasa uliczna w Cullerze. Na takich trasach zaczynał Ricardo Tormo, urodzony w 1952 roku w Ayacor, przysiółku Canals. Ścigał się po ulicach, zanim jeszcze miał prawo jazdy na motocykle, którymi startował, a pierwszy wyścig, w listopadzie 1970 roku w Cullerze, ukończył na drugim miejscu. W 1974 roku Salvador Gascón, prezes motoklubu z Cullery, a później walenckiej federacji motocyklowej, rzucił pomysł stałego toru.

Jesienią 1977 roku Tormo startował w klasie 250 cm³ na ulicznej trasie pod Alicante. Z relacji, jaką złożył potem dla „El Mundo Deportivo”, wynika, że przed wolnym zakrętem nie zadziałał przedni hamulec. Motocykl wpadł w widzów stojących przy prowizorycznej trasie: zginął dziesięcioletni chłopiec, pięć osób zostało ciężko rannych, a „El País” pisał, że wypadek pokazał niebezpieczeństwo takich tras. Tormo, z urazem kręgów i zaleceniem dwóch miesięcy odpoczynku, powiedział wtedy: „Nie będę się więcej ścigał na torach ulicznych”.

Rok później wygrał pięć z siedmiu wyścigów sezonu i został mistrzem świata klasy 50 cm³. W 1981 roku sięgnął po drugi tytuł, wygrywając wszystkie sześć wyścigów, w których wystartował. Karierę przerwał mu wypadek 24 kwietnia 1984 roku. Przed Grand Prix na torze Jarama testował poprawki w swoim motocyklu Derbi na drodze w strefie przemysłowej Martorelles pod Barceloną i zderzył się z samochodem. Prawą nogę miał zmiażdżoną; według „El País” przeszedł potem 27 operacji i na tor już nie wrócił.

Kamień węgielny bez koparek

Polityczny początek toru przypada na ten sam 1984 rok. Według SoyMotor.com José Antonio Ibars, członek rządu regionu odpowiedzialny za sport, spotkał się w Walencji z Tormo i z Jorge Martínezem „Asparem”, a z tego spotkania wyszło zobowiązanie do budowy. Tor przymierzano wcześniej do Cullery, Benidormu, Gandii, Sueki i L’Alcúdii. Wybrano Cheste, między innymi ze względu na bliskość lotniska i autostrady A-3, a grunty wywłaszczono.

Potem przyszły lata zastoju. Brakowało pieniędzy, a w innych częściach Hiszpanii powstawały tory w Jerez, Albacete i Montmeló. W 1990 roku przewodniczący rządu regionu Joan Lerma położył w okolicy zwanej Cambrillas symboliczny kamień węgielny, ale, jak pisze SoyMotor.com, na plac budowy nie przyjechała ani jedna maszyna. Przez całe lata dziewięćdziesiąte motocykliści zbierali się niemal w każdą niedzielę w centrum Walencji, żeby domagać się rozpoczęcia prac. Dziennikarz Fernando Miñana wspomina plakaty z hasłem „Cervera, cumple”, czyli „Cervera, dotrzymaj słowa”, wymierzone w José Emilia Cerverę, najwyższego urzędnika do spraw sportu w regionie.

Zmiana władzy w 1995 roku dała projektowi poparcie, choć pieniędzy wciąż było mało. Budowa ruszyła w 1997 roku i trwała dwa lata. Aktem notarialnym z 23 września 1998 roku rząd regionu założył jednoosobową spółkę Circuito del Motor y Promoción Deportiva, SA. Jej statut do dziś wymienia jako cel budowę i prowadzenie toru wyścigowego Wspólnoty Walenckiej oraz promocję sportu; kapitał zakładowy przekracza 32 mln euro.

W grudniu 1998 roku tor przedstawiono kibicom w walenckiej hali Luis Puig, a 27 grudnia Ricardo Tormo zmarł w Walencji na białaczkę. Miał 46 lat. „Zdobył dwa tytuły mistrza świata, ale mógł zdobyć ich znacznie więcej”, mówił dziennikowi „El País” Salvador Gascón, jego przyjaciel. Tor otwarto pod nazwą Circuit de la Comunitat Valenciana Ricardo Tormo.

Tor wewnątrz stadionu

Zamiast rozciągać pętlę po okolicy, zamknięto ją w zwartym terenie i otoczono trybunami. Operator nazywa to „torem wewnątrz stadionu”: z 65 000 stałych miejsc widać cały tor. SoyMotor.com szacował, że z każdego miejsca dla publiczności widać od 80 do 90 proc. okrążenia. Carmelo Ezpeleta, szef firmy Dorna, która zarządza prawami do MotoGP, mówił w 2025 roku, że tor jest „wyjątkowy ze względu na widok, jaki daje widzom”. Cały obiekt zajmuje 130 hektarów, a na Grand Prix pojemność rośnie do 120 000 widzów.

Pętla Grand Prix mierzy 4005 metrów i jeździ się po niej przeciwnie do ruchu wskazówek zegara; z czternastu zakrętów tylko pięć skręca w prawo. Licencja FIA stopnia 2 obejmuje też krótszy wariant zewnętrzny o długości 3,1 km. Dziewięć zakrętów ma swoich patronów. Pierwszy jest zakrętem Jorge Martíneza „Aspara”, drugi Michaela Doohana, szósty Ángela Nieto, siódmy kibiców, a czternasty, ostatni przed prostą startową, Adriána Camposa, w chwili nadania nazwy w 2003 roku jedynego walenckiego kierowcy Formuły 1. Pomnik Ricarda Tormo przy głównym wjeździe dostał wtedy czwarte popiersie: do Doohana, Nieta i Aspara dołączył Campos. Według operatora swój zakręt dostaje każdy walencki mistrz świata; w 2023 roku zakręt jedenasty otrzymał Jaume Masià, mistrz Moto3 i piąty mistrz świata z regionu.

Asfalt z 1999 roku wymieniono w całości w 2012 roku, a w 2016 roku położono nową nawierzchnię na ostatnich 460 metrach prostej startowej, w strefie hamowania. Jesienią 2022 roku operator zapowiedział trzecie pełne asfaltowanie, 58 536 metrów kwadratowych.

Tu kończą się mistrzostwa

Grand Prix Wspólnoty Walenckiej zostało w kalendarzu i z czasem stało się finałem sezonu. Dwanaście dni po zamachach na World Trade Center, 23 września 2001 roku, w wyścigu, w którym ani nie padało na dobre, ani nie przestawało padać, wygrał tu Sete Gibernau. Było to pierwsze zwycięstwo Hiszpana w Grand Prix na tym torze i pierwsze w karierze Gibernau, który na rundzie honorowej wbił przed trybunami flagę amerykańską obok hiszpańskiej.

Do finału 29 października 2006 roku Valentino Rossi przystępował jako lider mistrzostw. Po słabym starcie przewrócił się w zakręcie Doohana, wrócił na tor i dojechał trzynasty. Nicky Hayden był trzeci i został mistrzem świata z przewagą pięciu punktów, 252 do 247. Wyścig wygrał Troy Bayliss, zawodnik mistrzostw świata Superbike, któremu Ducati dało motocykl na ostatnią rundę. Według operatora toru Australijczyk przerwał dla niej wakacje, a zwycięstwo w Cheste pozostało jego jedynym w MotoGP.

Na finale 6 listopada 2011 roku, dwa tygodnie po śmierci Marca Simoncellego w Sepang, trybuny oddały mu hołd, a Nico Terol z Alcoy, drugi w wyścigu klasy 125 cm³, zapewnił sobie tytuł mistrza świata. Był pierwszym wychowankiem działającej przy torze szkółki Cuna de Campeones z tytułem mistrza świata i czwartym walenckim mistrzem po Tormo, Asparze i Manuelu „Champim” Herrerosie.

Finał z 8 listopada 2015 roku operator nazywa „wyścigiem stulecia”. Rossi, lider z siedmioma punktami przewagi, startował z ostatniego pola, ukarany za to, że w poprzednim wyścigu w Malezji, jak napisała agencja AP, kopnął Marca Márqueza. Jorge Lorenzo wygrał z pole position, Rossi przebił się na czwarte miejsce i przegrał tytuł o pięć punktów, 325 do 330. Według operatora władze po raz pierwszy uznały Grand Prix za imprezę wysokiego ryzyka, a na trybunach zasiadło 110 571 osób.

Zimowe okrążenia Formuły 1

Od 2000 roku tor co roku otrzymywał od FIA homologację na testy Formuły 1 i stał się popularnym miejscem zimowych jazd przed sezonem. Gościł też mistrzostwa świata samochodów turystycznych WTCC i niemiecką serię DTM. Według operatora Fernando Alonso był z torem związany przez dwa lata, w okresie nauki. W 1999 roku wygrał serię Nissan w barwach zespołu Adriána Camposa, a według SoyMotor.com tytuł zapewnił sobie w listopadzie właśnie w Cheste.

W lutym 2006 roku przewodniczący rządu regionu Francisco Camps rozmawiał w Londynie z Berniem Ecclestone’em o Grand Prix Formuły 1 w Walencji. Tor ogłosił wtedy plan przebudowy: poszerzenie części pętli, wydłużenie jej o 400 metrów, do 4400 metrów, i zastąpienie środkowego odcinka, od czwartego zakrętu do łuku przed prostą, nową prostą, dwoma bardzo szybkimi łukami i dwoma nawrotami. „Wyprzedziliśmy możliwą decyzję o wpisaniu toru do kalendarza Formuły 1”, mówił dyrektor generalny Eduardo Nogués. W kwietniu tego roku przyjechała tu seria GP2, zaplecze Formuły 1. Wydłużonej pętli nie ma do dziś: licencja FIA z 2026 roku podaje dla konfiguracji Grand Prix 4005 metrów. Gdy Formuła 1 przyjechała do Walencji w sierpniu 2008 roku na Grand Prix Europy, ścigała się na torze ulicznym w mieście.

Testy zostały. Zimowy sezon jazd 2010 roku otworzyło właśnie Cheste: 1 lutego Michael Schumacher, siedmiokrotny mistrz świata wracający do ścigania, przejechał po południu 40 okrążeń w mercedesie W01. Był to jego pierwszy wyjazd aktualnym bolidem Formuły 1 od kwietnia 2008 roku. Tego samego dnia Robert Kubica zrobił 69 okrążeń w nowym renault R30. „Mój pierwszy dzień testów R30 poszedł dobrze”, mówił. Dwa dni później tysiące widzów przyszły zobaczyć Fernanda Alonsa pierwszy raz w ferrari. Hiszpan przejechał 127 okrążeń i miał najlepszy czas dnia, 1:11,470.

Wyścig, w którym zabrakło prądu

Od jesieni 2017 roku w Cheste odbywają się też przedsezonowe testy Formuły E. Kiedy pandemia rozbiła kalendarz, seria wpisała tor na 24 kwietnia 2021 roku. Była to pierwsza runda mistrzostw świata Formuły E w Hiszpanii, rozgrywana nie na pełnej pętli, tylko na specjalnie przygotowanym wariancie. Betonowe bariery w kluczowych miejscach i ciasna szykana za ostatnim zakrętem miały nadać torowi charakter trasy ulicznej.

Wyścig przerywały neutralizacje za samochodem bezpieczeństwa, a według przepisów każda zmniejszała ilość energii, jaką kierowcy mogli zużyć. Prowadzący António Félix da Costa przeciął linię mety na krótko przed upływem 45 minut i stawka musiała przejechać jeszcze dwa okrążenia, a nie jedno, jak liczyło wielu kierowców. Części z nich zabrakło energii. Wygrał Nyck de Vries z Mercedesa, a da Costę zdyskwalifikowano za przekroczenie limitu; w końcowej klasyfikacji zostało dziewięciu kierowców, pięciu zdyskwalifikowano. „Nie sądzę, żebyśmy kiedykolwiek powinni przyjeżdżać na taki tor, bo to nie jest Formuła E”, mówił Jean-Éric Vergne, partner da Costy z zespołu.

Siedemdziesiąt euro za pół godziny

Między wielkimi imprezami tor wypełniają treningi i jazdy. W 2024 roku, według operatora, światła na torze świeciły na zielono przez 87,4 proc. dni, nie licząc przymusowego przestoju. Sam operator organizuje „tandas de coches”, jazdy otwarte, jak pisze, dla każdego, kto chce pojeździć swoim samochodem, zawodowca czy amatora. Dzień dzieli się na cztery półgodzinne sesje, od A do D. W przedsprzedaży komplet czterech kosztuje 250 euro, pojedyncza sesja 70 euro, do tego dochodzi obowiązkowe ubezpieczenie za 15 euro od osoby, płatne w biurze wyścigu.

Regulamin zaznacza, że to „jazda rekreacyjna, a nie zawody”. Kierowca musi mieć ukończone 18 lat i prawo jazdy kategorii B, a samochód ma być sprawny. Obowiązują kask (otwarty tylko wtedy, gdy jest kaskiem samochodowym), pasy lub szelki i zero promili alkoholu. Bolidy jednomiejscowe i kabriolety nie są przyjmowane do jazd ogólnych, a na tylnych siedzeniach nie wolno wozić pasażerów.

Jazdy organizują też firmy prywatne. Hiszpańskie Tandas Privadas zaplanowały dzień w Cheste na sobotę 19 grudnia 2026 roku; siedem godzin z otwartą aleją serwisową kosztuje przy zapisie do 31 października 299 euro, a później 399 euro. Niemiecka firma GEDLICH Racing z Eschborn sprzedaje na 8 i 9 marca 2027 roku dwudniowe jazdy w grupach, po 3490 euro za udział z jednym samochodem, z cateringiem w cenie. Na tor dojeżdża się autostradą A-3 (zjazd 334), a w weekendy Grand Prix pociągi podmiejskie z Walencji zatrzymują się na stacji przy torze.

Osiemnaście tysięcy ton błota

Wieczorem 29 października 2024 roku woda po nawałnicy, którą w Hiszpanii nazywa się DANA albo „zimną kroplą” (gota fría), zniszczyła drogi dojazdowe do toru. Odwołano przedsezonowe testy Formuły E, rundę FIM JuniorGP i wyprzedane do ostatniego miejsca Grand Prix. Pracownicy toru wywieźli około 18 tysięcy ton błota z ponad 170 000 metrów kwadratowych parkingów, a tor był zamknięty przez 37 dni. Pierwsze prywatne treningi wróciły 5 grudnia. Finał MotoGP przeniesiono do Barcelony, gdzie w dniach 15–17 listopada odbyło się Grand Prix Solidarności. Zebrano 1,6 mln euro dla poszkodowanych, a według operatora toru pieniądze trafiły do dwóch najbardziej dotkniętych gmin sąsiadujących z torem, Cheste i Chivy.

W marcu 2025 roku rząd regionu przedłużył umowę z MotoGP do 2031 roku: na pięć sezonów od 2027 roku, bez rotacji z innymi torami. Na odbudowę mostu i dojazdów przeznaczył milion euro. Kolejny powrót jest już zapisany w kalendarzu: 4 kwietnia 2027 roku, po 17 latach przerwy, do Cheste mają przyjechać motocyklowe mistrzostwa świata Superbike, które w latach 2000–2010 rozegrały tu 22 wyścigi.

MotoGP wróciło do Cheste w listopadzie 2025 roku. W sobotę Marco Bezzecchi z Aprilii przejechał w kwalifikacjach okrążenie w 1:28,809, najszybsze w historii toru w tej klasie. W niedzielę, 16 listopada, wygrał wyścig z pole position, o 0,686 s przed Raúlem Fernándezem, który na czwartym okrążeniu ustanowił wyścigowy rekord okrążenia, 1:29,976. Na trybunach siedziało tego dnia 93 972 widzów, w ciągu całego weekendu 205 319, dwadzieścia sześć lat po deszczowej niedzieli, na którą Ricardo Tormo nie zdążył.

Kalendarium

• 1970: Ricardo Tormo debiutuje w wyścigu ulicznym w Cullerze.
• 1974: Salvador Gascón proponuje budowę stałego toru w regionie Walencji.
• 1978: Tormo zostaje mistrzem świata klasy 50 cm³; drugi tytuł zdobędzie w 1981 r.
• 1984: rząd regionu zobowiązuje się zbudować tor i wybiera Cheste; 24 kwietnia wypadek kończy karierę Tormo.
• 1990: Joan Lerma kładzie symboliczny kamień węgielny.
• 1997: rusza budowa.
• 1998: 23 września powstaje spółka Circuito del Motor y Promoción Deportiva; 27 grudnia umiera Ricardo Tormo.
• 1999: 19 września otwarcie toru i pierwsze Grand Prix, wygrane przez Régisa Laconiego.
• 2000: pierwsza runda mistrzostw świata Superbike; tor dostaje homologację na testy Formuły 1.
• 2001: Sete Gibernau pierwszym hiszpańskim zwycięzcą w najwyższej klasie na tym torze.
• 2003: ostatni zakręt otrzymuje imię Adriána Camposa.
• 2006: plan wydłużenia toru do 4400 m pod Formułę 1; runda GP2; Nicky Hayden mistrzem świata po finale w Cheste.
• 2010: test Formuły 1 z powrotem Michaela Schumachera i debiutem Fernanda Alonsa w Ferrari; ostatnia runda WorldSBK przed przerwą.
• 2011: Nico Terol mistrzem świata klasy 125 cm³ na torze domowym.
• 2012: pierwsza pełna wymiana asfaltu.
• 2015: Jorge Lorenzo mistrzem świata po finale, w którym Valentino Rossi startował z ostatniego pola.
• 2021: 24 kwietnia runda mistrzostw świata Formuły E na specjalnym wariancie toru.
• 2023: zakręt 11 otrzymuje imię Jaume Masii.
• 2024: 29 października powódź niszczy dojazdy; finał MotoGP przeniesiony do Barcelony.
• 2025: umowa z MotoGP przedłużona do 2031 r.; 16 listopada powrót Grand Prix i zwycięstwo Marca Bezzecchiego.
• 2027: 4 kwietnia planowany powrót mistrzostw świata Superbike.