Circuit de Lédenon: tor, który adwokat z Nîmes wykopał buldożerem

Za dnia Jean-Claude Bondurand występował w todze przed sądem w Nîmes. Wieczorami zdejmował ją i razem z żoną Sylvie szedł na budowę: we dwoje, z kupionym buldożerem, ryli tor w kamienistym zboczu nad wioską Lédenon. Tak, według relacji rodziny, powstał obiekt, który od pierwszego dnia pozostaje w rękach Bondurandów, jeździ się po nim w lewo, a w środowisku kierowców funkcjonuje powiedzenie, że kto umie jeździć w Lédenon, umie jeździć wszędzie.

Lokalizacja	Lédenon, departament Gard, około 20 km na wschód od Nîmes, przy autostradzie A9
Typ	stały tor drogowy, homologacja FIA stopnia 2
Długość	3,156 km według rodziny Bondurand; bazy anglojęzyczne podają 3,151 km
Otwarcie	16 czerwca 1973 r.
Kierunek jazdy	przeciwny do ruchu wskazówek zegara
Rekord wyścigowy	Soheil Ayari, Saleen S7-R, 1:17,762, klasa GT1, 2007 r. (potwierdzone jednym źródłem)
Właściciel	rodzina Bondurand; tor prowadzi Marie Bondurand
Najważniejsze imprezy	mistrzostwa Francji GT, samochodów turystycznych i Superbike, Coupes de France Promosport
Status	czynny, homologacja prefekturalna z 26 kwietnia 2023 r.

Adwokat, żona i buldożer

Pomysł narodził się na początku lat siedemdziesiątych, gdy Paul Ricard otworzył swój tor w Le Castellet. Bondurand, adwokat z Nîmes i zapalony kibic wyścigów, tłumaczył to później prosto: „Paul Ricard zbudował swój tor w Le Castellet i pomyślałem sobie: dlaczego ja nie miałbym tego zrobić? Nie wydawało mi się to takie szalone, w końcu czym jest tor, jeśli nie zwykłym odcinkiem drogi?”. Córka założycieli, Marie Bondurand, dodaje w rozmowie z „Objectif Gard”, że ojciec dzielił pasję z dwoma czy trzema zaprzyjaźnionymi małżeństwami i wyobrażał sobie, że na torze będą doskonalić się uczniowie szkół jazdy. Zapytana, czy nikt nie brał go za szaleńca, odpowiedziała z uśmiechem: „O tak!”.

Miejsce już wcześniej służyło motocyklistom: w naturalnej niecce jeżdżono motocross po trawiastym torze. W 1971 roku małżeństwo kupiło grunt i buldożer, a przez kolejne dwa lata pracowało wieczorami i w weekendy, prowadząc trasę zgodnie z ukształtowaniem terenu. Według „Endurance Info” maszyna pochodziła z państwowego urzędu Domaines i służyła do kopania w kamieniach. Wszystko finansowano z własnej kieszeni; operator do dziś podkreśla, że małżonkowie liczyli wyłącznie na własne pieniądze.

Gotowy w zasadniczym kształcie tor stał już w 1972 roku, ale francuska federacja samochodowa FFSA zażądała zmian, zanim wydała licencję. Homologacja przyszła w sobotę 16 czerwca 1973 roku. Na inaugurację wyjechało około trzydziestu Matr Bagheera i innych ówczesnych samochodów. Rodzina liczy więc trzy lata pracy od decyzji do pierwszego okrążenia.

Trzydzieści osiem zmian biegów

Charakter toru wynika z tego, jak powstał: bez pieniędzy na niwelowanie terenu, poprowadzony po prostu wzdłuż zbocza. Operator reklamuje go jako najbardziej pofałdowany, najbardziej kręty i najbardziej techniczny tor Francji, na którym jedno okrążenie wymaga około 38 zmian biegów. RacingCircuits.info podaje, że różnica wysokości jest największa spośród torów w kraju, a kierowcy przez dużą część okrążenia patrzą w niebo ponad grzbietami wzniesień. Trasa od otwarcia nie zmieniła przebiegu.

Najbardziej rzuca się w oczy kierunek jazdy. Pętlę pokonuje się w lewo, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, co RacingCircuits.info nazywa nietypowym jak na francuski tor, a operator idzie dalej i pisze o jedynym takim obiekcie w kraju. Regulamin wewnętrzny wprost nakazuje ten kierunek i zakazuje wjazdu pod prąd w aleję serwisową. Prosta jest tylko jedna i mierzy zaledwie 400 metrów; resztę okrążenia wypełniają łuki i zakręty. Ich nazwy „Endurance Info” wylicza jako znane wszystkim: potrójny lewy (triple gauche), zakręt przy moście (virage du pont), Carrierasse, Camion, Cavalet, Servie i Cuvette.

Długość toru zależy od źródła. Marie Bondurand podaje 3,156 km, bazy RacingCircuits.info i Motor Sport Magazine 3,151 km. Różnica to pięć metrów i najpewniej wynika z odmiennych sposobów pomiaru, choć żadne z otwartych źródeł tego nie wyjaśnia.

Od Matr Bagheera do mistrzostw Francji

Przez pierwsze cztery lata odbywały się tu tylko niewielkie imprezy. Przełom przyszedł w 1977 roku, gdy do Lédenon zawitały wyścigi samochodów produkcyjnych, wkrótce przekształcone w mistrzostwa Supertourisme, a w tym samym sezonie także Formuła Renault. Od tamtej pory tor jest stałym punktem kalendarzy krajowych: goszczą tu rundy mistrzostw Francji GT, samochodów turystycznych i Superbike. W sierpniu 2012 roku reporter „Objectif Gard” opisywał niedzielę z mistrzostwami Francji Superbike, na którą zjechali ciekawscy z całego regionu, a tydzień później na torze miały się odbyć motocyklowe Coupes de France Promosport.

Rekord wyścigowy, według bazy Motor Sport Magazine, należy do Soheila Ayariego, który w 2007 roku w Saleenie S7-R klasy GT1 przejechał okrążenie w 1:17,762. Innego źródła tej wartości w tej sesji nie udało się znaleźć.

Bywali tu też kierowcy z najwyższej półki. Marie Bondurand wspomina, że Jean Alesi, pochodzący z pobliskiego Awinionu, traktował Lédenon jak swoją trasę treningową, a Alain Prost regularnie wpada z wizytą. Zamiast historii wielkich zwycięstw tor ma raczej reputację egzaminu: stąd przytaczana przez nią maksyma „Quand on sait rouler à Lédenon, on sait rouler partout”, czyli „kto umie jeździć w Lédenon, umie jeździć wszędzie”.

Rodzinna firma bez dotacji

Bondurandowie nie oddali toru w obce ręce, choć nie zawsze było łatwo. Marie Bondurand przyznaje, że kolejne lata po otwarciu „nie zawsze były oczywiste” i że przez pewien czas obiekt oddano w zarząd, ale od końca lat dziewięćdziesiątych „wszystko idzie dobrze”. Podkreśla, że to jeden z ostatnich prywatnych torów we Francji, bez żadnych subwencji, utrzymywany z opłat klubów i kierowców. RacingCircuits.info opisuje obiekt zarządzany przez Sylvie i troje jej dzieci, pracujący 300 dni w roku, z rocznym obrotem 2,6 mln euro, z czego 700 tys. euro wraca co roku w utrzymanie toru.

Jean-Claude Bondurand zmarł w lutym 2022 roku w wieku 91 lat. Dziś torem kieruje Marie Bondurand, która, jak pisze „Objectif Gard”, przejęła schedę po rodzicach.

Cień: ślepy zjazd i dzień prywatny

Tor, który wymaga tyle od kierowców, ma też swoją listę ofiar. W sobotę 2 kwietnia 2005 roku, podczas pierwszej rundy Coupes de France Promosport, przeniesionej do Lédenon po odwołaniu zawodów na torze Carole, w zbiorowym upadku pięciu motocyklistów zginęli Jean-Luc Chalumeau (34 lata, z Saint-Jean-de-Védas) i Stéphane Loicq (33 lata, z regionu paryskiego). Do wypadku doszło w rundzie repasażowej klasy 600 cm³, za lewym zakrętem na długim, ślepym zjeździe; trzech innych zawodników trafiło do szpitala z lekkimi obrażeniami. Serge Ferrer, przewodniczący regionalnej komisji wyścigów szosowych, mówił wtedy dziennikowi „Midi Libre”, że tor „jest bardzo rygorystyczny, niektórzy zawodnicy go nienawidzą, bo uważają, że jest zbyt trudny”. Nazajutrz, w finałach, wielu motocyklistów nie stanęło na starcie, część założyła czarne koszulki, a inni zjechali do boksów po dwóch, trzech okrążeniach.

Drugie tragiczne zdarzenie z otwartych źródeł to nie wyścig, lecz dzień prywatny. W środę 31 marca 2021 roku około 12:45 dwaj motocykliści zderzyli się przy wyprzedzaniu z dużą prędkością; jeden z nich zginął mimo szybkiego przybycia ratowników. Tor był tego dnia wynajęty przez grupę z Niemiec. Żandarmeria z Nîmes wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci, a drugiego z uczestników zatrzymano. O wyniku postępowania otwarte źródła nie informują.

Ogień na wzgórzach

Latem 2026 roku tor trafił na czołówki lokalnych mediów z innego powodu. 5 lipca pożar strawił ponad 540 hektarów w gminach Lédenon i Bezouce. Dwa tygodnie później eurodeputowana Chloé Ridel wraz z dwoma lokalnymi stowarzyszeniami zażądała zaostrzenia zasad: tor nie powinien pracować, gdy ryzyko pożarowe osiąga poziom pomarańczowy. Marie Bondurand odpowiedziała oświadczeniem, w którym zapewniła, że od początku lat siedemdziesiątych żadnego pożaru nie przypisano działalności toru, że obiekt zajmuje ponad sto hektarów stale odkrzaczanego i koszonego terenu, a w dniu pożaru natychmiast udostępnił teren służbom ratowniczym, które ulokowały tu stanowisko dowodzenia i środki lotnicze. Wykorzystanie pożaru jako argumentu za zamknięciem nazwała „godnym ubolewania pomieszaniem”.

Dzień torowy w Lédenon

Amatorzy jeżdżą tu od dawna. Już w 2012 roku Marie Bondurand opisywała comiesięczne otwarte sesje bez rezerwacji: wystarczyło przyjechać własnym pojazdem, z prawem jazdy, zapiąć pasy, a 20 minut kosztowało 26 euro. Kalendarz na 2026 rok przewiduje dziesięć takich terminów treningów wolnych (entraînement libre), od końca stycznia do grudnia, w tym samym systemie: bez zapisów, sesje 20-minutowe naprzemiennie dla samochodów i motocykli, 33 euro za sesję autem i 28 euro motocyklem. Warunkiem jest licencja FFM lub FFSA albo ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej, a limity hałasu wynoszą 97 dB dla samochodów i 99 dB dla motocykli.

Ramy wyznacza rozporządzenie prefekta departamentu Gard z 26 kwietnia 2023 roku, na które powołuje się regulamin wewnętrzny. Wjazd na teren przez bramę z kodem, przed wyjazdem na tor statyczny pomiar hałasu każdego pojazdu, jazda sportowa tylko w godzinach 9:00–12:30 i 14:00–17:30 (flaga w szachownicę pięć minut wcześniej), zakaz uruchamiania silników między 22:00 a 8:00, zakaz wstępu na tor i do alei serwisowej dla osób poniżej 16 lat bez licencji. Tor zastrzega też, że nie odpowiada za kradzieże, i zakazuje ładowania samochodów elektrycznych z gniazd kempingowych pod groźbą 25 euro kary.

Marie Bondurand streszcza reputację toru jednym zdaniem, które według niej krąży w środowisku:

„Quand on sait rouler à Lédenon, on sait rouler partout”.